Shloka 4
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
वदन्ति कारण चेदं सांख्या: सम्यग् द्विजातय: । विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः
vadanti kāraṇa cedaṃ sāṅkhyāḥ samyag dvijātayaḥ | vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮ੍ਯਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਮਤ ਦੇ ਦ੍ਵਿਜ ਇਹ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਂਖ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is said to follow from clear discernment of the various destinies/courses of beings and from detachment (vairāgya) toward sense-objects; the Sāṅkhyas present this discriminative knowledge and dispassion as the decisive means to mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is teaching about liberation and philosophical paths; here he reports the Sāṅkhya position that true knowledge and detachment are the essential cause leading to freedom after the body is relinquished.