Adhyaya 292
Vasiṣṭha on Saṃsāra, Guṇas, and Misattributed Agency (Mahābhārata 12.292)
Upa-parva: Mokṣa-dharma Parva (Liberation Teachings Sub-Book)
Vasiṣṭha describes how, due to non-awakening (apratibuddhatva), ignorance continues to ‘follow’ the being across thousands of bodies, moving through animal, human, and divine conditions and also into states of suffering. The chapter uses the cocoon-weaving insect as an analogy for self-entanglement: as the insect binds itself with its own threads, so the ostensibly ‘aguṇa’ self becomes bound by guṇas through identification. A wide catalogue of embodied dualities is presented—illnesses, pains, and physiological afflictions—alongside an equally extensive list of ascetic postures, beds, garments, diets, fasts, vows, and ritualized disciplines, framed as objects of ‘abhimāna’ (appropriative identification). The discourse then articulates a guṇa-based account of action: prakṛti performs acts that yield auspicious/inauspicious results, and prakṛti also ‘consumes’ those results across the three loci of experience (tiryak, manuṣya, deva). The chapter culminates in a diagnostic of false superimposition, where the agentless principle imagines itself endowed with senses, time, mortality, motion, field, creation, fear, and other predicates—thereby sustaining saṃsāra through mamatā.
Chapter Arc: पराशर-गीता का उपदेश एक कठोर सामाजिक सत्य से आरम्भ होता है—जिसे गौरव, स्नेह और सदाचार छोड़ देना हो, उसे संसार भी छोड़ देता है; यहाँ से धर्म का मूल्य ‘कर्म’ और ‘आचरण’ में स्थापित किया जाता है, न कि केवल संबंधों या दावों में। → उपदेश आगे बढ़कर बताता है कि मनुष्य जन्म से ही अनेक ऋणों (देवता, अतिथि, भृत्य/आश्रित, पितृ, और आत्मा) से बँधा है; यदि वह इन ऋणों को न चुकाए तो उसका जीवन अधूरा और धर्म-हीन रह जाता है। इसी बीच अतिथि-सत्कार की कसौटी रखी जाती है—भव्य दान नहीं, बल्कि उपलब्ध फल-पत्र से भी संतोष कराना ही सच्चा धर्म है (शैब्य-राजा का दृष्टान्त)। → चरम बिन्दु पर ‘ऋणवान् जायते मर्त्यः’ का घोष होता है—मनुष्य को अनृण (ऋण-मुक्त) होने की साधना करनी ही चाहिए; साथ ही उशना (शुक्राचार्य) का प्रसंग आता है कि देवाधिदेव महादेव की प्रसन्नता और देवी-स्तुति से उन्हें ‘शुक्रत्व’ और यश प्राप्त हुआ—अर्थात् धर्म का सर्वोच्च फल ईश्वर-प्रसाद और यश/उन्नति के रूप में प्रकट होता है। → अध्याय निष्कर्ष देता है कि सदाचार और सत्कर्म का अविच्छिन्न पालन ही वास्तविक यज्ञ है—अग्निहोत्र न हो सके तब भी आचरण-शुद्धि से मनुष्य ‘अग्निहोत्री’ तुल्य है; साथ ही अग्नि, आत्मा, माता, पिता और गुरु की यथायोग्य सेवा को धर्म-जीवन की स्थायी रीढ़ बताया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अर द्विनवत्यथधिकद्विशततमो< ध्याय: पराशरगीता--धर्मो पार्जित धनकी श्रेष्ठता
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
गौरवेण परित्यक्तं नि:स्नेहं परिवर्जयेत् । सोदर्य भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਗੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬੇਗਾਨੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 3
अपना सगा भाई भी यदि अपने श्रेष्ठ स्वभावका और स्नेहका त्याग कर दे तो लोग उसको त्याग देते हैं; फिर दूसरे किसी साधारण मनुष्यकी तो बात ही क्या है ।।
ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ—ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੋਗ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
श्रेष्ठ पुरुषको दिया हुआ दान और श्रेष्ठ पुरुषसे प्राप्त हुआ प्रतिग्रह--इन दोनोंका महत्त्व बराबर है तो भी इन दोनोंमेंसे ब्राह्मणके लिये प्रतिग्रह स्वीकार करनेकी अपेक्षा दान देना अधिक पुण्यमय माना गया है ।।
ਜੋ ਧਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਹੀ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
Verse 5
न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमर्जयेत् । शक्तित: सर्वकार्याणि कुर्यन्नद्धिमनुस्मरेत्
ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਨਾ ਕਮਾਏ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਰਮ ਹਿਤ—ਉੱਚਤਮ ਕਲਿਆਣ—ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇ।
Verse 6
धर्म चाहनेवाले पुरुषको क्रूरकर्मके द्वारा धनका उपार्जन नहीं करना चाहिये। अपनी शक्तिके अनुसार समस्त शुभ कर्म करे। धन बढ़ानेकी चिन्तामें न पड़े ।।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਨ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰੁੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੈਸਿਅਤ ਮੁਤਾਬਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धि: प्राप्ता महात्मना । फलपपत्रैरथो मूलैर्मुनीनर्चितवांश्ष सः
ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਰੰਤਿਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਨਹੀਂ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੀ ਪਰਮ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
तैरेव फलपन्रैश्न स माठरमतोषयत् । तस्माल्लेभे परं स्थान शैब्योडपि पृथिवीपति:,पृथ्वीपालक महाराज शैब्यने भी उन फल और पत्रोंसे ही माठर मुनिको संतुष्ट किया था, जिससे उन्हें उत्तम लोककी प्राप्ति हुई
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਨੇ ਮਾਠਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਨੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਾਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਭੌਤਿਕ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
देवतातिथि भृत्येभ्य: पितृभ्यश्चात्मनस्तथा । ऋणवान् जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत्
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀ, ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा । पितृभ्य: श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਰਦਾ ਹੈ; ਯੱਗ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼; ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ—ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 11
वाचा शेषावहार्येण पालनेनात्मनो5पि च । यथावद् भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेत् कर्म आदित:
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ, ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਕੇ, ਯੱਗ-ਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਨ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਸਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਵੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिता: । सम्यग् हुत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागता:
ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 13
विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयो5गमत् | ऋग्भि: स्तुत्वा महाबाहो देवान् वै यज्ञभागिन:,महाबाहो! ऋचीकके पुत्र यज्ञमें भाग लेनेवाले देवताओंकी वेदमन्त्रोंद्वारा स्तुति करके विश्वामित्रके पुत्र हो गये
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਰੁਚੀਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 14
गत: शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् । देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते यशसा वृत:
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ਼ਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
महर्षि उशना देवाधिदेव महादेवजीको प्रसन्न करके उनके शुक्रत्वको प्राप्त हो उसी नामसे प्रसिद्ध हुए। साथ ही पार्वतीदेवीकी स्तुति करके वे यशस्वी मुनि आकाशभमें ग्रहरूपसे स्थित हो आनन्द भोग रहे हैं ।।
ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਤਵ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਮੁਨੀ ਹੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਪਰਵਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਜਮਦਗਨੀ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ), ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂਡ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ—ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ, ਕੁੰਡਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 16
वसिष्ठो जमदन्निश्ष विश्वामित्रो$त्रिरेव च | भरद्वाजो हरिश्मश्रु: कुण्डधार: श्रुतश्रवा:
ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ, ਕੁੰਡਧਾਰ, ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ, ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਜਮਦਗਨੀ-ਪੁਤਰ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂਡ੍ਯ—ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 17
एते महर्षय: स्तुत्वा विष्णुमृग्भि: समाहिता: । लेभिरे तपसा सिद्धि प्रसादात् तस्य धीमत:
ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਜਮਦਗਨੀ-ਨੰਦਨ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤਾਂਡ੍ਯ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜਮਦਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ, ਕੁੰਡਧਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਸ਼੍ਰਵਾ ਸਨ।
Verse 18
अनहश्नाहतां प्राप्ता: सन्त: स्तुत्वा तमेव ह । नतु वृद्धिमिहान्विच्छेत् कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्
ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਤੇ ਘਿਨੌਣੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਜਾਂ ਅਭ੍ਯੁਦਯ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੇ।
Verse 19
येडर्था धर्मेण ते सत्या येडधर्मेण घिगस्तु तान् । धर्म वै शाश्व॒तं लोके न जह्माद् धनकाड्क्षया
ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਧਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਤਾਂ ਧਿਕ্কার ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੋ।
Verse 20
आहितानिनेहिं धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तम: । वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਿਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ, ਆਹਵਨੀਯ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਨੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 21
स चाप्यग्न्याहितो विप्र: क्रिया यस्य न हीयते । श्रेयो हानाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम्
ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਕਦੇ ਢਿੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਫਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ (ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ) ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗਾਂ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 22
जिसका सदाचार एवं सत्कर्म कभी लुप्त नहीं होता, वह ब्राह्मण (अग्निहोत्र न करनेपर भी) अन्निहोत्री ही है। सदाचारका ठीक-ठीक पालन होनेपर अग्निहोत्र न हो सके तो भी अच्छा है; किंतु सदाचारका त्याग करके केवल अग्निहोत्र करना कदापि कल्याणकारी नहीं है।।
ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮ ਕਦੇ ਲੁਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੀ) ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ; ਪਰ ਸਦਾਚਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਭੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਅਗਨੀ, ਆਤਮਾ, ਮਾਤਾ, ਜਨਮਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 23
पुरुषसिंह! अग्नि, आत्मा, माता, जन्म देनेवाले पिता तथा गुरु--इन सबकी यथायोग्य सेवा करनी चाहिये ।।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਅਗਨੀ, ਆਤਮਾ, ਮਾਤਾ, ਜਨਮਦਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਪਟ-ਚਤੁਰਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਰਯ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 292
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां द्विनवत्यधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਬਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
The chapter analyzes the appropriation of experiences and practices as ‘I’ and ‘mine’ (abhimāna/mamatā), which converts bodily dualities, austerities, and ritual identities into binding conditions that perpetuate rebirth.
Recognize guṇa-driven prakṛti as the domain of action and consequence, and reduce superimposition of agency onto the self; this discriminative stance weakens attachment to both suffering and self-styled virtue as identity.
Rather than a formal phalaśruti, it supplies an interpretive key: understanding how misattributed predicates (sense, time, mortality, motion) arise through ignorance is presented as essential to ‘crossing over’ dualities and loosening saṃsāric recurrence.