Shloka 19
सांख्ययोगभेदः तथा योगबलोपदेशः
Sāṃkhya–Yoga Distinction and Instruction on Yogic Strength
Devanagari script
पाणिमध्यगतं दृष्टवा भार्गव तमुमापति: । आस्यं विवृत्य ककुदी पाणिना प्राक्षिपच्छनै:
Translation
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਝੁਕਿਆ ਤਾਂ ਭਾਰਗਵ ਉਸ਼ਨਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਹੌਲੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਉਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Word by Word
पाणिin the hand
पाणि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपाणि
FormMasculine, Locative, Singular
मध्यगतंhaving come into the middle (being in the midst)
मध्यगतं:
Karma
TypeAdjective
Rootमध्यगत
FormNeuter, Accusative, Singular
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश्
FormAbsolutive (Gerund)
भार्गवO Bhārgava (descendant of Bhṛgu)
भार्गव:
TypeNoun
Rootभार्गव
FormMasculine, Vocative, Singular
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
उमापतिःUmāpati (lord of Umā, i.e., Śiva)
उमापतिः:
Karta
TypeNoun
Rootउमापति
FormMasculine, Nominative, Singular
आस्यंmouth
आस्यं:
Karma
TypeNoun
Rootआस्य
FormNeuter, Accusative, Singular
विवृत्यhaving opened
विवृत्य:
TypeVerb
Rootवि-√वृ (वृणोति/वृ)
FormAbsolutive (Gerund)
ककुदीwith the hump/crest (i.e., with the raised part; here: with the bulge/raised form)
ककुदी:
Karana
TypeNoun
Rootककुद्
FormFeminine, Instrumental, Singular
पाणिनाwith (his) hand
पाणिना:
Karana
TypeNoun
Rootपाणि
FormMasculine, Instrumental, Singular
प्राक्षिपत्threw/put (in)
प्राक्षिपत्:
TypeVerb
Rootप्र-√क्षिप्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular
शनैःslowly, gently
शनैः:
TypeIndeclinable
Rootशनैः
Formtrue
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes