Shloka 46
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
“जो मनुष्य शास्त्रोंक अध्ययन तथा लौकिक अनुभवसे भी ज्ञानसम्पन्न होकर समस्त मानव-जगत्को सारहीन-सा देखता है, वह सब प्रकारसे मुक्त ही है' ।।
bhīṣma uvāca | yo manuṣyaḥ śāstrādhyayana-tathā laukika-anubhavād api jñāna-sampannaḥ san samasta-mānava-jagat sārahīnam iva paśyati, sa sarvathā mukta eva | etat śrutvā mama vaco bhavān varatu muktavat | gārhasthye yadi vā mokṣe kṛtā buddhir aviklavā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤ-ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤ; ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇਂ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜੇਂ—ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True freedom arises when knowledge—grounded in both scripture and lived experience—reveals the impermanent, non-essential nature of worldly human pursuits. With that insight, one can live as liberated, whether in household duties or in a direct pursuit of moksha, provided one’s resolve remains steady.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma addresses his listener with counsel: after hearing his teaching, the listener should live with the composure of a liberated person, choosing either the householder path or the path of liberation, but maintaining unwavering discernment.