Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੌਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ‘ਖ਼ਸ਼ੁਰ’—ਛੇਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਛੇਦਯ ਵੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਪੱਖ (ਮਿੱਤਰ) ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਅਪੱਖ-ਖ਼ਯਕਰ (ਸ਼ਤਰੂ-ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ)। ਤੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ, ਮਹਾਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਬੱਦਲ ਸਮਾਨ ਹੈਂ। ‘ਘੰਟ’, ‘ਅਘੰਟ’, ‘ਘਟੀ’, ‘ਘੰਟੀ’, ‘ਚਰੁਚੇਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਿਲੀ-ਮਿਲੀ’—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ, ਕਰਮਫਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਬਣ ਕੇ ਗੂੰਜਦਾ, ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ; ਤੂੰ ਹੀ ਦੰਡੀ, ਮੁੰਡ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡਧਾਰੀ ਹੈਂ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.