Shloka 41
अध्याय २८१ — दानधर्मः, न्यायागतधनम्, ऋणत्रय-परिशोधनं च
Dāna ethics, lawful wealth, and settling obligations
“देव! त्रिलोकीनाथ! हमलोग सदा अग्नि और धूपका ताप, सर्दी, वर्षा, आँधी और अस्त्र-शस्त्रोंद्रारा भेदन-छेदनका कष्ट सहते रहते हैं। आज आपकी आज्ञासे इस ब्रह्महत्याको भी ग्रहण कर लेंगे; किंतु आप इनसे हमारे छुटकारेका उपाय भी तो सोचिये' ।।
bhīṣma uvāca | deva trilokīnātha vayam sadā agni-dhūpa-tāpaṃ śītaṃ varṣām āndhīṃ ca astrā-śastrair bhidana-cchedana-duḥkhaṃ sahāmahe | adya tava ājñayā imāṃ brahmahatyām api grahīṣyāmaḥ; kintu tvam eteṣāṃ asmākaṃ mucyopāyam api cintaya || brahmovāca | parvakāle tu samprāpte yo vai cchedana-bhedanaṃ kariṣyati naro mohāt tam eṣānugamiṣyati ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਲੋਕਨਾਥ! ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼, ਠੰਢ, ਵਰਖਾ, ਝੱਕੜੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੇਦਨ-ਛੇਦਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ; ਪਰ ਸਾਡੀ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੋਚੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਕਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵਸ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਬ-ਕਾਲ ਆਉਣ ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਕੱਟਣਾ-ਚੀਰਣਾ ਕਰੇਗਾ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਉਸੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Grave wrongdoing (brahma-hatyā) is not merely a private burden; it can attach to the agent who commits a harmful act, especially when done in delusion and at ritually charged times. The passage frames moral causality: responsibility follows the doer, and divine law provides a mechanism for the transfer/attachment of sin based on action and intent.
Bhīṣma (speaking on behalf of afflicted beings) appeals to a supreme lord, saying they already endure many hardships and will accept even the burden of brahma-hatyā if commanded, but asks for a way to be freed from it. Brahmā responds with a rule: at festival-times, whoever cuts or pierces them in delusion will have that brahma-hatyā follow and attach to him.