Adhyaya 275
नारद-समङ्ग-संवादः — The Nārada–Samaṅga Dialogue on Fearlessness and Equanimity
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣa-dharma-parvan / Liberation-oriented Instruction)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for a method by which fear arising from grief (śoka), suffering (duḥkha), and death (mṛtyu) may not afflict him. Bhīṣma responds by introducing an ancient exemplum: a dialogue between the sage Nārada and Samaṅga. Nārada observes Samaṅga’s unusual composure—appearing satisfied, unagitated, and childlike in ease—despite worldly instability. Samaṅga explains his steadiness by claiming insight into the constituents and patterns of beings, the cycles of undertakings and results, and the diversity of outcomes in the world. He notes that many live under varying conditions—strong and weak, affluent and poor—implying that mere circumstance does not justify agitation. The discourse then pivots to an ethic of non-grief: pleasure and pain are under the governance of time and causality; untrained senses lead to confusion and sorrow; pride intensifies delusion. Samaṅga articulates practical equanimity: do not cling to desired enjoyments, do not exult in gain nor collapse in loss, do not envy others, and relinquish craving (tṛṣṇā) and delusion (moha). He concludes that through sustained austerity and insight he has attained a state in which sorrow does not overpower him, presenting a liberation-oriented model for Yudhiṣṭhira’s question.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, अपने कुल-नाश और धन-लोभ से उपजे पापों को स्मरण कर, भीष्म से पूछता है—यह ‘अर्थोद्धवा तृष्णा’ कैसे निवृत्त हो, जिसने हमें क्रूर और पापी बनाया? → भीष्म उत्तर में पुरातन इतिवृत्त उठाते हैं: माण्डव्य मुनि और विदेहराज जनक का संवाद। जनक का वैराग्य-घोष—‘मिथिला जल रही हो, तो भी मेरा कुछ नहीं जलता’—सुनकर प्रश्न तीखा होता है: राजसत्ता, वैभव और विषयों के बीच यह निर्लेपता कैसे संभव? → जनक का निर्णायक उपदेश: लौकिक और दिव्य सुख भी तृष्णाक्षय-सुख की ‘षोडशी कला’ तक नहीं पहुँचते; और जहाँ ‘ममत्व’ कल्पित होता है, वही वस्तु नाश पर परिताप बन जाती है—यहीं तृष्णा की जड़ (अहं-मम) पर प्रहार होता है। → माण्डव्य जनक-वचन से प्रसन्न होकर उसे पूजता है और मोक्षमार्ग का आश्रय लेता है; भीष्म के माध्यम से युधिष्ठिर को संकेत मिलता है कि पाप-प्रवृत्ति का मूल धन नहीं, तृष्णा और ममता है—इनका क्षय ही शान्ति है।
Shlokas
Verse 1
अफ-#-#रू- षट्सप्तत्याधिकद्विशततमो<ध्याय: तृष्णाके परित्यागके विषयमें माण्डव्य मुनि और जनकका संवाद युधिछिर उवाच भ्रातर: पितर: पौत्रा ज्ञातय: सुहृद: सुता: । अर्थहेतोह्ता: क्र्रैरस्माभि: पापकर्मभि:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਅਸੀਂ ਕਠੋਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਾਵਾਂ, ਪਿਉਆਂ, ਪੌਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਖਾੜੀਏ?
Verse 2
येयमर्थोद्धिवा तृष्णा कथमेतां पितामह । निवर्तयेयं पापानि तृष्णया कारिता वयम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਧਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕੀਏ? ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਪਾਪ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਲਾਭ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇਗੀ?
Verse 3
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गीत॑ विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਰਾਜਨ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵਿਦੇਹਰਾਜ ਜਨਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਜਨਕ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਐਸੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्युति किंचन
ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਿਥਿਲਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਧਧਕ ਉਠੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੜੇਗਾ।
Verse 5
अर्था: खलु समृद्धा हि बाढं दु:खं विजानताम् | असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ ਘੋਰ ਦੁੱਖ-ਰੂਪ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿਲਕियत ਵੀ ਸਦਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहत: षोडशीं कलाम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਨ ਸੁਖ— ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁਖਮ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਤੱਛ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਦਾ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
यथैव श्ज् गो: काले वर्धमानस्य वर्धते । तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਬੱਛੜੇ ਦਾ ਸਿੰਗ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् । तदेव परितापाय नाशे सम्पद्यते पुन:
ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ‘ਮੇਰੀ’ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਲਗਾਵ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼-ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कोई भी वस्तु क्यों न हो, जब उसके प्रति ममता कर ली जाती है--वह वस्तु अपनी मान ली जाती है, तब नष्ट होनेपर वही संतापका कारण बन जाती है ।।
ਇਸ ਲਈ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਹਠ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਗਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
विद्वान् सर्वेषु भूतेषु आत्मना सोपमो भवेत् | कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्व त्यजति चैव ह
ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये भयाभयं च संत्यज्य स प्रशान्तो निरामय:,वह सत्य-असत्य, हर्ष-शोक, प्रिय-अप्रिय तथा भय-अभय आदि सभी द्वद्धोंको त्यागकर अत्यन्त शान्त और निर्विकार हो जाता है
ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲਗਾਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਆਨੰਦ, ਪਿਆਰਾ-ਅਪਿਆਰਾ, ਭੈ-ਅਭੈ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्
ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੂੜੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪ ਬੁੱਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਜੋ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
चारित्रमात्मन: पश्यंश्रन्द्रशुद्धमनामयम् । धर्मात्मा लभते कीर्ति प्रेत्य चेह यथासुखम्
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
राज्ञस्तद् वचन श्रुत्वा प्रीतिमानभवद् द्विज: । पूजयित्वा च तद् वाक््यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रित:
ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਕਥਨ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ, ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।
Verse 275
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें नारद और आसितदेवलका संवादविषयक दो सौ पचहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਆਸਿਤਦੇਵਲ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 276
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि माण्डव्यजनकसंवादे षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮਾਂਡਵ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਛਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a stable method to avoid being overwhelmed by the triad of grief, suffering, and fear of death—i.e., how to live and rule without chronic existential anxiety.
Cultivate a witness-like equanimity: do not fixate on pleasure or recoil from pain, restrain the senses, relinquish craving and pride, and treat gain/loss as unstable outcomes governed by time and causality.
Yes, implicitly: Samaṅga states that through sustained tapas and realized understanding, sorrow no longer overpowers him—presenting liberation from grief and fear as the practical result of disciplined insight.