Shloka 44
परिव्राजक-आचारः (Conduct of the Wandering Renunciant) — Mahābhārata, Śānti-parva 269
एषैव निष्ठा सर्वत्र यत् तदस्ति च नास्ति च । एतदन्त च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः
eṣaiva niṣṭhā sarvatra yat tad asti ca nāsti ca | etad antaṁ ca madhyaṁ ca saccāsacca vijānataḥ ||
ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਹੈ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਨਹੀਂ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਦਸੱਤ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ।
कपिल उवाच
Educational Q&A
The verse states a pan-śāstric conclusion: the world is experienced as existent while it appears, but from the standpoint of highest knowledge it is sublated; the wise discern the interplay of sat/asat and recognize Brahman as the ultimate ground—spoken of as the beginning, middle, and end of the cosmos.
In Śānti Parva’s didactic discourse, Kapila instructs on liberation-oriented knowledge, emphasizing how a knower interprets worldly phenomena: valid for experience, yet not ultimately real, with Brahman as the underlying reality to be realized.