Adhyaya 26
कालनियमः शोकशमनं च (Kāla as Regulator; Pacification of Grief)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Kingship and Governance Instruction) — Kāla-Nīti Discourse (Senajit Itihāsa frame)
Vaiśaṃpāyana narrates that after hearing Vyāsa’s words—and amid heightened emotion in the broader aftermath—Yudhiṣṭhira confesses that neither sovereignty nor pleasures can gratify him, as he is overwhelmed by sorrow upon hearing the lamentations of widows and the bereaved. Vyāsa, presented as a master of yogic insight and Vedic learning, replies with a structured consolation grounded in kāla (time) and paryāya (cyclical succession). He argues that attainments do not arise merely from effort, intellect, or technique when time is not ripe; even skills, mantras, and medicines bear fruit only in their proper season. Natural phenomena (winds, rains, lunar phases, flowering, gestation, growth, birth and death) are cited to establish time’s universal governance. Vyāsa then introduces an ancient exemplum associated with King Senajit: all mortals are touched by an inescapable succession; humans strike others and are struck in turn, while common speech misattributes agency (“he kills”) despite the regularity of arising and passing. The counsel reframes grief as an endless field of triggers that visits the untrained mind daily, whereas the wise remain less captured by it. Pleasure and pain alternate; neither is permanent, and attachment to their causes should be relinquished to seek stable well-being. The chapter concludes with governance-oriented purification themes: disciplined kingship—protecting the realm through policy (daṇḍanīti), sustaining social order, and acting with sacrifice-like self-control—leads to merit and posthumous reward, while a ruler whose conduct is revered is termed exemplary.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को सुनाते हैं कि उसी प्रसंग में धर्मराज युधिष्ठिर अर्जुन के सामने एक ‘युक्तियुक्त’ प्रतिवाद रखते हैं—धन को सर्वोच्च मानने की धारणा पर सीधा प्रश्न। → अर्जुन की मान्यता उभरती है कि निर्धन के लिए न स्वर्ग है, न सुख, न अर्थ; युधिष्ठिर इसे ‘मृषा’ कहकर काटते हैं और उदाहरण रखते हैं कि स्वाध्याय-यज्ञ, तप और अहिंसक वृत्ति से भी सिद्धि और सनातन लोक प्राप्त होते हैं। फिर धन-प्राप्ति की चेष्टा के दोष, और ‘अनीहा’ (लोभ-रहित विरक्ति/अतिचेष्टा-त्याग) की श्रेष्ठता का तर्क आगे बढ़ता है। → दान-धर्म की सूक्ष्म कसौटी पर निर्णायक प्रहार होता है—अयोग्य को देना और योग्य को न देना, दोनों ही पतन के द्वार हैं; ‘अपात्रे प्रतिपत्ति’ और ‘पात्रे अप्रतिपादन’—धन के उपयोग की ये दो अतिवृत्तियाँ अध्याय का शिखर बनती हैं। → युधिष्ठिर धन को नकारते नहीं, उसका धर्मोन्मुख प्रयोजन स्थिर करते हैं—विधाता मनुष्यों को धन देता है ताकि वह स्वार्थ-सीमा में न अटके, यज्ञार्थ/लोकहित में प्रवाहित हो; धन का मूल्य उसके धर्म-नियोजन में है, न कि उसके संग्रह में। → अगले प्रसंग के लिए प्रश्न खुला रह जाता है—यदि धन का धर्म-मार्ग इतना कठिन और सूक्ष्म है, तो ‘पात्र’ की पहचान और दान का सही विधान किस प्रकार निश्चित किया जाए?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय। इसी प्रसंगमें उदारबुद्धि राजा युधिष्छिरने अर्जुनसे यह युक्तियुक्त बात कही
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ, ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੁਕਤਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 2
यदेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायो5स्ति धनादिति । न स्वर्गो न सुखं नार्थो निर्धनस्येति तन््मृषा,'पार्थ! तुम जो यह समझते हो कि धनसे बढ़कर कोई वस्तु नहीं है तथा निर्धनको स्वर्ग, सुख और अर्थकी भी प्राप्ति नहीं हो सकती, यह ठीक नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਤੂੰ ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਧਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 3
स्वाध्याययज्ञसंसिद्धा दृश्यन्ते बहवो जना: । तपोरताश्न मुनयो येषां लोका: सनातना:,“बहुत-से मनुष्य केवल स्वाध्याययज्ञ करके सिद्धिको प्राप्त हुए देखे जाते हैं। तपस्यामें लगे हुए बहुतेरे मुनि ऐसे हो गये हैं, जिन्हें सनातन लोकोंकी प्राप्ति हुई है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਸਵਾਧਿਆਇ-ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀ ਐਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤਯੋਗ ਹੋ ਗਏ।
Verse 4
ऋषीणां समयं शश्चद् ये रक्षन्ति धनंजय । अश्रिता: सर्वधर्मज्ञा देवास्तान् ब्राह्मणान् विदु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਯਮ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ—ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 5
“धनंजय! सम्पूर्ण धर्मोंको जाननेवाले जो लोग ब्रह्मचर्य-आश्रममें स्थित हो ऋषियोंकी स्वाध्याय-परम्पराकी सदैव रक्षा करते हैं, देवता उन्हें ही ब्राह्मण मानते हैं ।। स्वाध्यायनिष्ठान् हि ऋषीन् ज्ञाननिष्ठांस्तथापरान् । बुद्धोथा: संततं चापि धर्मनिष्ठानू धनंजय,“अर्जुन! तुम्हें सदा यह समझना चाहिये कि ऋषियोंमेंसे कुछ लोग वेद-शास्त्रोंके स्वाध्यायमें ही तत्पर रहते हैं, कुछ ज्ञानोपार्जनमें संलग्न होते हैं और कुछ लोग धर्म-पालनमें ही निष्ठा रखते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਜੋ ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਵਾਧਿਆਇ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ, ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
ज्ञाननिष्ठेषु कार्याणि प्रतिष्ठाप्पानि पाण्डव । वैखानसानां वचन यथा नो विदितं प्रभो,'पाण्डुनन्दन! प्रभो! वानप्रस्थोंक वचनको जैसा हमने समझा है, उसके अनुसार ज्ञाननिष्ठ महात्माओंको ही राज्यके सारे कार्य सौंपने चाहिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੈਖਾਨਸਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 7
अजाश्न पृश्नयश्चैव सिकताश्चैव भारत । अरुणा: केतवश्चैव स्वाध्यायेन दिव॑ गता:,“भारत! अज, पृश्चि, सिकत, अरुण और केतु नामवाले ऋषिगणोंने तो स्वाध्यायके द्वारा ही स्वर्ग प्राप्त कर लिया था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਜਾਸ਼ਨ, ਪૃਸ਼ਨਿਯ, ਸਿਕਤ, ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਕੇਤੁ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੇਵਲ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।”
Verse 8
अवाप्यैतानि कर्माणि वेदोक्तानि धनंजय । दानमध्ययन यज्ञो निग्रहश्रैव दुर्गह:,“धनंजय! दान, अध्ययन, यज्ञ और निग्रह--ये सभी कर्म बहुत कठिन हैं। इन वेदोक्त कर्मोंका (सकामभावसे) आश्रय लेकर लोग सूर्यके दक्षिण मार्गसे स्वर्गमें जाते हैं। इन कर्ममार्गी पुरुषोंके लोकोंकी चर्चा मैं पहले भी कर चुका हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਇਹ ਕਰਮ—ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਯਮ)—ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹਨ।”
Verse 9
दक्षिणेन च पन्थानमर्यम्णो ये दिव॑ गता: । एतान् क्रियावतां लोकानुक्तवान् पूर्वमप्पयहम्,“धनंजय! दान, अध्ययन, यज्ञ और निग्रह--ये सभी कर्म बहुत कठिन हैं। इन वेदोक्त कर्मोंका (सकामभावसे) आश्रय लेकर लोग सूर्यके दक्षिण मार्गसे स्वर्गमें जाते हैं। इन कर्ममार्गी पुरुषोंके लोकोंकी चर्चा मैं पहले भी कर चुका हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੋ ਅਰ੍ਯਮਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ, ਉਹ ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।”
Verse 10
उत्तरेण तु पन्थानं नियमाद् यं प्रपश्यसि । एते यागवतां लोका भान्ति पार्थ सनातना:,“कुन्तीनन्दन! सूर्यके उत्तरमें स्थित जो मार्ग है, जिसे तुम नियमके प्रभावसे देख रहे हो, वहाँ जो ये सनातन लोक प्रकाशित होते हैं, वे निष्काम यज्ञ करनेवालोंको प्राप्त होते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪਾਰਥ! ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਜੋ ਮਾਰਗ ਤੂੰ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉੱਥੇ ਯਜ੍ਞ-ਨਿਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ।”
Verse 11
तत्रोत्तरां गतिं पार्थ प्रशंसन्ति पुराविद: । संतोषो वै स्वर्गतम: संतोष: परमं सुखम्,'पार्थ! प्राचीन इतिहासको जाननेवाले लोग इन दोनों मार्गोमेंसे उत्तर मार्गकी प्रशंसा करते हैं। वास्तवमें संतोष ही सबसे बढ़कर स्वर्ग है और संतोष ही सबसे बड़ा सुख है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪਾਰਥ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਰ ਗਤੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ।”
Verse 12
तुष्टेन किज्चित् परमं सा सम्यक् प्रतितिष्ठति । विनीतक्रोधहर्षस्य सततं सिद्धिरुत्तमा,'संतोषसे बढ़कर कुछ नहीं है। जिसने क्रोध और हर्षको जीत लिया है, उसीके हृदयमें उस परम वैराग्यरूप संतोषकी सम्यक् प्रतिष्ठा होती है और उसे ही सदा उत्तम सिद्धि प्राप्त होती है
ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਰਖ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਰੂਪ ਸੰਤੋਖ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना । याश्रि: प्रत्याहरेत् कामान् कूर्मोडज्ानीव सर्वश:,इस प्रसंगमें लोग राजा ययातिकी गायी हुई इन गाथाओंको उदाहरणके तौरपर कहा करते हैं। जिनके द्वारा मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको उसी प्रकार समेट लेता है, जैसे कछुआ अपने अंगोंको सब ओरसे सिकोड़ लिया करता है
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਇਹ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति | यदा नेच्छति न देष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा,राजा ययातिने कहा था--“जब यह पुरुष किसीसे नहीं डरता, जब इससे भी किसीको भय नहीं रहता तथा जब यह न तो किसीको चाहता है और न उससे द्वेष ही रखता है, तब ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼—ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 15
यदा न भावं कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रद्म सम्पद्यते तदा,“जब यह मन, वाणी और क्रियाद्वारा सम्पूर्ण भूतोंके प्रति पाप-बुद्धिका परित्याग कर देता है, तब परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
“ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ—ਤਦ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 16
विनीतमानमोहश्च बहुसड्भविवर्जित: । तदा55त्मज्योतिष: साधोर्निवाणमुपपद्यते,“जिसके मान और मोह दूर हो गये हैं, जो नाना प्रकारकी आसक्तियोंसे रहित है तथा जिसे आत्माका ज्ञान प्राप्त हो गया है, उस साधु पुरुषको मोक्षकी प्राप्ति हो जाती है!
ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮ-ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਤਦ ਨਿਰਵਾਣ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इदं तु शृणु मे पार्थ ब्रुवन: संयतेन्द्रिय: । धर्ममन्ये वृत्तमन्ये धनमीहन्ति चापरे,“कुन्तीनन्दन! मैं जो बात कह रहा हूँ, उसे अपनी सम्पूर्ण इन्द्रियोंको संयममें रखकर सुनो! कुछ लोग धर्मकी, कोई सदाचारकी और दूसरे कितने ही मनुष्य धनकी प्राप्तिके लिये सचेष्ट रहते हैं
ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਮ ਲਈ, ਕੁਝ ਸਦਾਚਾਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
धनहेतोर्य ईहेत तस्यानीहा गरीयसी । भूयान् दोषो हि वित्तस्य यश्व धर्मस्तदाश्रय:,“जो धनके लिये चेष्टा करता है, उसका निश्रेष्ट होकर बैठ रहना ही ठीक है, क्योंकि धन और उसके आश्रित धर्ममें महान् दोष दिखायी देता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਕਸਦ ਬਣਾ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਯਤਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
प्रत्यक्षमनुपश्यामि त्वमपि द्रष्टमर्हसि । वर्जन वर्जनीयानामीहमानेन दुष्करम्
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ-ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਲਿਆਂ, ਜੋ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
“मैं प्रत्यक्ष देख रहा हूँ और तुम भी देख सकते हो, जो लोग धनोपार्जनके प्रयत्नमें लगे हुए हैं, उनके लिये त्याज्य कर्मोंको छोड़ना अत्यन्त कठिन हो रहा है ।। ये वित्तमभिपद्यन्ते सम्यक्त्वं तेषु दुर्लभम् । द्रह्मतः प्रैति तत् प्राहु: प्रतिकूलं यथातथम्,'जो धनके पीछे पड़े हुए हैं, उनमें साधुता दुर्लभ है; क्योंकि जो लोग दूसरोंसे द्रोह करते हैं, उन्हींको धन प्राप्त होता है, ऐसा कहा जाता है तथा वह मिला हुआ धन प्रकारान्तरसे प्रतिकूल ही होता है
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਲੋਕ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यस्तु सम्मभिन्नवृत्त: स्याद् वीतशोकभयो नर: । अल्पेन तृषितो द्रह्मन् भ्रूणहत्यां न बुध्यते,“शोक और भयसे रहित होनेपर भी जो मनुष्य सदाचारसे भ्रष्ट है, उसे यदि धनकी थोड़ी-सी भी तृष्णा हो तो वह दूसरोंसे ऐसा द्रोह करता है कि भ्रूण-हत्या-जैसे पापका भी ध्यान नहीं रखता
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੋਗ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੇ ਧਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਐਸਾ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 22
दुष्यन्त्याददतो भृत्या नित्यं दस्युभयादिव । दुर्लभं च धन प्राप्य भृशं दत्त्वानुतप्यते,“अपना वेतन यथासमय पाते हुए भी जब भृत्योंको संतोष नहीं होता, तब वे स्वामीसे अप्रसन्न रहते हैं और वह धनी दुर्लभ धनको पाकर यदि सेवकोंको अधिक देता है तो उसे उतना ही अधिक संताप होता है, जितना चोर-डाकुओंसे भयके कारण हुआ करता है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਨੌਕਰ ਰੱਜਦੇ ਨਹੀਂ; ਚੋਰ-ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਮਾਲਕ ਦੁਲੱਭ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ਬਹੁਤ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अधन: कस्य किं वाच्यो विमुक्त: सर्वश: सुखी । देवस्वमुपगृहीव धनेन न सुखी भवेत्,“निर्धनको कौन क्या कह सकता है? वह सब प्रकारके भयसे मुक्त हो सुखी रहता है। देवताओंकी सम्पत्ति लेकर भी कोई धनसे सुखी नहीं हो सकता
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨਹੀਣ ਨੂੰ ਕੌਣ ਕੀ ਆਖੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਮੰਗੇ? ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਹੜਪ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਧਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 24
अत्र गाथां यज्ञगीतां कीर्तयन्ति पुराविद: । त्रयीमुपाश्रितां लोके यज्ञसंस्तरकारिकाम्,“इस विषयमें यज्ञमें ऋत्विजोंद्वारा गायी हुई एक गाथा है जो तीनों वेदोंके आश्रित है, वह गाथा लोकमें यज्ञकी प्रतिष्ठा करनेवाली है। पुरानी बातोंको जाननेवाले लोग उसे ऐसे अवसरोंपर दुहराया करते हैं
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗਾਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यज्ञाय सृष्ट: पुरुषो रक्षिता च । तस्मात् सर्व यज्ञ एवोपयोज्यं धनं न कामाय हित॑ प्रशस्तम्,“विधाताने यज्ञके लिये ही धनकी सृष्टि की है और यज्ञके लिये उसकी रक्षा करनेके निमित्त पुरुषको उत्पन्न किया है; इसलिये सारे धनका यज्ञ-कार्यमें ही उपयोग करना चाहिये। भोगके लिये धनका उपयोग न तो हितकर है और न उत्तम ही
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਧਨ ਯੱਗ ਲਈ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਲਈ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਧਨ ਯੱਗ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਲਈ ਧਨ ਵਰਤਣਾ ਨਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਲਾਹਯੋਗ।
Verse 26
एतत् स्वार्थे च कौन्तेय धनं धनवतां वर । धाता ददाति मर्त्येभ्यो यज्ञार्थमिति विद्धि तत्,“धनवानोंमें श्रेष्ठ कुन्तीकुमार धनंजय! विधाता मनुष्योंको स्वार्थके लिये भी जो धन देते हैं उसे यज्ञार्थ ही समझो इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये षड्विंशो5ध्याय:
ਕੌਂਤੇਯ, ਧਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ: ਵਿਧਾਤਾ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਵੀ ਜੋ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਲਈ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तस्माद् बुद्धान्ति पुरुषा न हि तत् कस्यचिद् ध्रुवम् | श्रद्धधानस्ततो लोको दद्याच्चैव यजेत च,“इसीलिये बुद्धिमान् पुरुष यह समझते हैं कि धन कभी किसी एकके पास स्थिर होकर नहीं रहता; अतः श्रद्धालु मनुष्यको चाहिये कि वह उस धनका दान करे और उसे यज्ञमें लगावे
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਕੋਲ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਧਨ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਏ—ਛਣਭੰਗੁਰ ਧਨ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤੇ।
Verse 28
लब्धस्य त्यागमित्याहुर्न भोगं न च संचयम् । तस्य कि संचयेनार्थ: कार्ये ज्यायसि तिष्ठतति,“प्राप्त किये हुए धनका दान करना ही उचित बताया गया है। उसे भोगमें लगाना या संग्रह करके रखना ठीक नहीं है। जिसके सामने बहुत बड़ा कार्य यज्ञ आदि मौजूद है, उसे धनको संग्रह करके रखनेकी क्या आवश्यकता है?
ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਧਨ ਲਈ ਠੀਕ ਰਾਹ ਤਿਆਗ ਹੈ—ਨਾ ਭੋਗ, ਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੱਗ ਆਦਿ ਵੱਡਾ ਕਰਤੱਬ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਧਨ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 29
ये स्वधर्मादपेतेभ्य: प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धय: । शतं वर्षाणि ते प्रेत्य पुरीषं भुज्जते जना:,“जो मन्दबुद्धि मानव अपने धर्मसे गिरे हुए मनुष्योंको धन देते हैं, वे मरनेके बाद सौ वर्षोंतक विष्ठा भोजन करते हैं
ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਗੰਦਗੀ (ਵਿਸ਼ਠਾ) ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
अनर्हते यद् ददाति न ददाति यदर्हते । अहनिहपिरिज्ञानाद दानधर्मोडपि दुष्कर:,“लोग अधिकारीको धन नहीं देते और अनधिकारीको दे डालते हैं, योग्य-अयोग्य पात्रका ज्ञान न होनेसे दानधर्मका सम्पादन भी बहुत कठिन है
ਲੋਕ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਹੀ ਪਰਖ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
लब्धानामपि वित्तानां बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्व पाये चाप्रतिपादनम्,“प्राप्त हुए धनका उपयोग करनेमें दो प्रकारकी भूलें हुआ करती हैं, जिन्हें ध्यानमें रखना चाहिये। पहली भूल है अपात्रको धन देना और दूसरी है सुपात्रको धन न देना'
ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ, ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ; ਦੂਜਾ, ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਣਾ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a dharma-sankat between assuming the obligations of rulership and being psychologically immobilized by grief and compassion after hearing the bereaved; the chapter addresses whether sorrow should override public duty.
The upadeśa is equanimity grounded in kāla and paryāya: since pleasure and pain alternate and ripen in time, one should neither collapse into lamentation nor become elated, but meet circumstances with a steady mind and relinquish attachment to grief-producing causes.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds a governance-oriented valuation: disciplined protection of the realm through right policy and purified conduct is portrayed as ‘pāvana’ (purifying) and as yielding merit and elevated posthumous outcomes, functioning as an implicit motivational frame.