Shloka 7
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
आकाश स्य गुण: शब्दो व्यापित्वं च्छिद्रतापि च | अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ cchidratāpi ca | anāśrayam anālambam avyaktaṃ avikāritā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛਿਦ੍ਰਤਾ (ਅਵਕਾਸ਼ ਦੇਣਾ) ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਥੂਲ ਆਸਰੇ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a Sāṅkhya-style discernment of reality by defining ākāśa through its characteristic qualities—especially sound and pervasiveness—so that one can distinguish subtle principles from gross, changing phenomena and thereby cultivate clarity in dharma-oriented living.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma is teaching Yudhishthira philosophical foundations. Here he continues the structured listing of the mahābhūtas (great elements) and their properties, focusing on the attributes of ākāśa.