Shloka 5
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
अननेर्दूर्धर्षता ज्योतिस्ताप: पाक: प्रकाशनम् | शोको रागो लघुस्तैक्ष्णयं सततं चोर्ध्वभासिता
anagner durdharṣatā jyotis tāpaḥ pākaḥ prakāśanam | śoko rāgo laghutā tīkṣṇatvaṃ satataṃ cordhvabhāsitā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਗ ਦੇ ਗੁਣ ਇਹ ਹਨ: ਦੁರ್ಧਰਸ਼ਤਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ), ਜੋਤ, ਤਾਪ, ਪਾਕ (ਪਕਾਉਣਾ/ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ), ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਰਗੀ ਸੜਨ, ਰਾਗ ਵਰਗੀ ਲਾਲੀ, ਲਘੁਤਾ, ਤੀਖ਼ਣਤਾ, ਤੇ ਲਪਟਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਮਕਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਅੱਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches recognition of a thing’s svabhāva (intrinsic nature) through its guṇas (observable qualities). Fire is defined not by name but by effects—heat, light, transformation, sharpness, and upward-rising radiance—encouraging ethical discernment by attending to consequences and characteristics.
In Śānti Parva’s instructional setting, Bhīṣma continues a didactic exposition, listing the defining properties of fire (agni) as part of a broader discussion that classifies and explains the qualities of entities in the world for reflective understanding.