Shloka 8
Dharma-Pramāṇa-Vicāra: The Elusiveness of Dharma and the Limits of Rule-Lists
मनोबुद्धिपरा भूत: स्वदेहपरदेहवित् । स्वप्लेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदु:खयो:
manobuddhiparo bhūtaḥ svadeha-paradeha-vit | svapneṣv api bhavaty eṣa vijñātā sukha-duḥkhayoḥ ||
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ’ ਅਤੇ ‘ਉਹ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਰੀਰ’ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਤੇ ਭੋਗਣਹਾਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
So long as the self is ruled by mind and intellect, it continues to operate with body-identification and dualistic cognition, and therefore undergoes pleasure and pain even in dreams—implying that inner governance (not merely external circumstances) sustains suffering.
Vyāsa is explaining a psychological-metaphysical point in the Śānti Parva’s instruction: the experiencer (jīva) carries subtle impressions and cognition into the dream-state, where it still ‘knows’ self/other in relation to bodies and thus feels sukha and duḥkha.