Adhyaya 248
मृत्युकारणप्रश्नः / Inquiry into the Cause and Designation of Death
Upa-parva: Mṛtyu-hetu-nirūpaṇa (Inquiry into the Cause and Meaning of Death) — embedded instructional episode
Yudhiṣṭhira observes that many powerful earth-protectors (pṛthivīpāla) lie motionless on the ground, each formerly of formidable strength, yet now described uniformly as ‘mṛta’ (dead). He frames a semantic-philosophical doubt: if their vigor and heroic capacity were evident, who is the ‘slayer’ in such a context, and on what basis does the designation ‘dead’ apply to those who have lost life-breath (gatāsu)? He then asks Bhīṣma to specify whose death it is, whence death arises, and by what agency death ‘takes away’ beings. Bhīṣma replies by shifting to an instructive precedent: in kṛtayuga, King Avikampaka, defeated and grieving his son Hari’s death, encounters Nārada. Nārada promises an extensive account to remove grief, then begins a cosmological explanation: after creating beings, Brahmā confronts excessive proliferation such that the worlds become crowded; contemplating dissolution, a fire arises from the sky due to Brahmā’s wrath and begins consuming the cosmos. Śiva (Sthāṇu), concerned for beings, approaches Brahmā for refuge; Brahmā, pleased, offers a boon—setting the stage for a regulated solution to destruction and, by implication, a principled account of mortality and cosmic balance.
Chapter Arc: व्यास आत्म-तत्त्व की देहरी पर श्रोता को खड़ा करते हैं—सृष्टि के गुणों को रचने वाला स्वभाव-युक्त तत्त्व कौन है, और उन गुणों पर अधिष्ठान करने वाला ‘क्षेत्रज्ञ’ कौन। → दो मतों का द्वंद्व उभरता है: एक पक्ष कहता है कि तत्त्वज्ञान से गुण नष्ट हो जाते हैं और फिर प्रवृत्ति का पता नहीं चलता; दूसरा पक्ष निवृत्ति को ही परम मानता है। व्यास कहते हैं—दोनों को तौलकर बुद्धि के अनुसार सिद्धान्त निश्चित करो। इसी बीच अज्ञानी की दशा नदी में डूबते मनुष्य जैसी बताई जाती है—संसार में उतरते ही वह ताम्य (कष्ट) पाता है। → ‘तैरना जानने वाला’ विद्वान का रूपक चरम पर पहुँचता है—जो आत्मा को केवल ज्ञान-रूप में जान लेता है, वह जल में भी स्थिर रहता है, भय से परे चलता है; परलोक का जो महाभय अज्ञानी को कंपाता है, वही विद्वान के लिए नहीं रहता, क्योंकि उसकी गति सनातनी है। → विद्वान की दृष्टि-शुद्धि स्थापित होती है: वह रोगी-आतुर लोक को देखकर दोषारोपण या शोक में नहीं गिरता; कृत-अकृत दोनों को जानकर कुशल रहता है। निष्काम कर्म का विधान भी जोड़ा जाता है—अनभिसंधि (फल-आकांक्षा) रहित कर्म पूर्व के सकाम/अशुभ कर्मों को भी क्षीण कर देता है। → ज्ञान और निष्काम कर्म के इस संगम के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—साधक अपने स्वभाव में रहते हुए किस प्रकार निरन्तर ‘अनभिसंधि’ को स्थिर रखे, ताकि प्रवृत्ति में रहते हुए भी निवृत्ति का फल पा सके?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकोनपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: ज्ञानके साधन तथा ज्ञानीके लक्षण और महिमा व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति । गुणान् विक्रियत: सर्वानुदासीनवदी श्वर:
ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ! ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਆਤਮਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਈਸ਼ਵਰ ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
स्वभावयुक्त तत् सर्व यदिमान् सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर्यथा सूत्र सृजते तद्गुणांस्तथा
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਤੱਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਕੱਢ ਕੇ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ-ਬਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਅਨੇਕ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ॥
Verse 3
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिनोपलभ्यते । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਗੁਣ ‘ਨਸ਼ਟ’ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਅਰਥਾਤ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਗਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਨ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ॥
Verse 4
उभयं सम्प्रधार्यतदध्यवस्येद् यथामति । अनेनैव विधानेन भवेद् गर्भशयो महान्
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਪੁਨਰਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ), ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 5
अनादिनिधनो ह्ात्मा त॑ बुद्ध्वा विचरेन्नर: । अक्रुध्यन्नप्रद्ृष्यंश्व नित्यं विगतमत्सर:,आत्मा आदि और अन्तसे रहित है। उसे जानकर मनुष्य सदा हर्ष, क्रोध और ईर्ष्या- देषसे रहित हो विचरता रहे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੇ, ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਈਰਖਾ-ਮਤਸਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ॥
Verse 6
इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दूढम् । अनित्यं सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशय:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਆਦਤੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਅਵਿਦਿਆਮਈ, ਅਨਿਤ੍ਯ ਗੰਢ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਛਿੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ—ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ॥
Verse 7
ताम्येयु: प्रच्युता: पृथ्व्या यथा पूर्णा नदीं नरा: | अवगाढा हाविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤੈਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਮਨੁੱਖ ਡੁੱਬਦੇ-ਉੱਭਰਦੇ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਿੱਤ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਸਮਝੋ।
Verse 8
नतु ताम्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् । एवं यो विन्दते55त्मानं केवल ज्ञानमात्मन:
ਪਰ ਜੋ ਤੈਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एवं बुद्ध्वा नर: सर्व भूतानामागतिं गतिम् | समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ—ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਗਤੀ—ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एतद्ू वै जन्मसामर्थ्य॑ ब्राह्मणस्य विशेषत: । आत्मज्ञानं शमश्लैव पर्याप्तं तत्परायणम्
ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਨਮਜਾਤ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ—ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਮ (ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ)। ਜੋ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਯਥੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਹਨ।
Verse 11
एतद् बुद्ध्वा भवेत् शुद्ध: किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
न भवति विदुषां महद्धयं यदविदुषां सुमहद्धयं परत्र । न हि गतिरधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुष: सनातनी
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮਹਾਂ ਡਰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 13
लोकमातुरमसूयते जन- स्तत् तदेव च निरीक्ष्य शोचते । तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਰੋਗੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੋਸ਼ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕ੍ਰਿਤ-ਅਕ੍ਰਿਤ—ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਫਲ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਥੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਉਹੀ ਜਾਣਕਾਰ ਸੱਚੇ ਕুশਲ ਸਮਝੋ।
Verse 14
यत् करोत्यनभिसंधिपूर्वक॑ तच्च निर्णुदति तत् पुराकृतम् । न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वत:
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਨੀਅਤ ਜਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਕਰਤਾ ਲਈ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਦੁਖਦ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਨਾ ਅਪ੍ਰਿਯ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 249
कर्मपरायण मनुष्य निष्कामभावसे जिस कर्मका अनुष्ठान करते हैं, वह पहलेके किये हुए सकाम या अशुभ कर्मोको भी नष्ट कर देता है; इस प्रकार कर्म करनेवाले साधकके कर्म इस लोकमें या परलोकमें कहीं भी उसका भला-बुरा या दोनों कुछ भी नहीं कर सकते ।।
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਕਰਮ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ—ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਸ਼ੁਭ, ਨਾ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਾ ਮਿਸ਼੍ਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to attribute agency and meaning to widespread loss—whether ‘death’ is merely an outcome of combatants’ actions or a deeper causal principle tied to cosmic order and definitional clarity.
The chapter models disciplined inquiry: grief should be met with analysis of causality and categories (life-breath, designation, agency), and with the understanding that dissolution can be conceived as regulated rather than arbitrary.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-function is implicit—Nārada frames the forthcoming narrative as ‘putraśokāpaha’ (removing grief), indicating the instructional benefit of understanding the causal account.