Shloka 5
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ— ਉਹੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’; ਸਵਾਦ ਲਵੇ ਤਾਂ ‘ਰਸਨਾ’; ਅਤੇ ਗੰਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ‘ਘ੍ਰਾਣ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਾਰਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.