Shloka 23
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
यथा मत्स्योडद्धिरन्य: स्यात् सम्प्रयुक्तो तथैव तौ । मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तो यथा सह
yathā matsyo ’bdhir anyaḥ syāt samprayukto tathaiva tau | maśakodumbarau vāpi samprayukto yathā saha ||
ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ—ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that association or linkage can exist even between fundamentally dissimilar beings; difference in nature does not prevent a real connection, whether by dependence, proximity, or circumstance.
Vyāsa illustrates a point through vivid comparisons—fish with the sea, and a mosquito with an udumbara—showing how ‘those two’ (previously mentioned in the discourse) are connected despite being unlike.