Shloka 12
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
एवं पूर्वापरे काले युञ्जन्नात्मानमात्मनि । लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
vyāsa uvāca |
evaṁ pūrvāpare kāle yuñjann ātmānam ātmani |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani ||
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyas tejasaḥ rūpam ucyate |
ākāśa-prabhavaḥ śabdo gandho bhūmi-guṇaḥ smṛtaḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ) ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਵਾਯੂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਜਲ ਦਾ ਰਸ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਰੂਪ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Disciplined meditation supported by moderation in food and inner purity leads to direct realization of the Self; alongside this, the verse recalls the classical mapping of sensory qualities to the five great elements (sound-space, touch-air, form-fire, taste-water, smell-earth).
In Vyāsa’s instruction within Śānti Parva, the discourse shifts from practical yogic regimen (night-time practice, light diet, purified mind) to a doctrinal explanation of how perception relates to the elemental constitution of the world, reinforcing a contemplative, knowledge-oriented path.