Shloka 13
कामबन्धन-निवृत्ति तथा शान्तिलक्षण-उपदेशः | Release from Desire-Bondage and the Marks of Peace
भृत्यशेषं तु यो5श्नाति तमाहुर्विघसाशिनम् | विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथामृतम्
bhṛtyaśeṣaṃ tu yo 'śnāti tam āhur vighasāśinam | vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣam athāmṛtam ||
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਆਸਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਜੋ ਅੰਨ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਰਿਤਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਅੰਨ ‘ਵਿਘਸ’ ਹੈ; ਪਰ ਪੰਚਮਹਾਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਬਲਿਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਹ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’—ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a dharmic hierarchy of eating: one should first feed those one must support; what remains is ‘vighasa’. More highly valued is ‘amṛta’, the sanctified remainder of obligatory sacrificial duties (pañca-mahāyajñas, bali-vaiśvadeva), which is considered spiritually elevating.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Vyāsa defines technical terms related to household conduct and ritual: who is called a vighasāśin, what counts as vighasa, and why sacrificial remnants are termed amṛta.