Shloka 34
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत् तदक्षरम् | तद् विद्वानक्षरं प्राप्प जहाति प्राणजन्मनी
haṁsoktaṁ cākṣaraṁ caiva kūṭasthaṁ yat tad akṣaram | tad vidvān akṣaraṁ prāpya jahāti prāṇa-janmanī ||
ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—‘ਹੰਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਿਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੂਟਸਥ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਅੱਖਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Realization of the imperishable, immutable Self (Akṣara/Kūṭastha), symbolically termed ‘Haṁsa,’ frees a person from bondage to prāṇa-conditioned existence and the cycle of birth and death.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Vyāsa explains a metaphysical point: the ‘Haṁsa’ teaching refers to the same imperishable Akṣara; one who truly knows it transcends mortal limitations and is no longer bound by repeated birth and death.