Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 21
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
अथ श्चैतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्युत । अशुक्लं चेतस: सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै
atha ścaitāṁ gatiṁ gatvā vāyavyaṁ sūkṣmam apy uta | aśuklaṁ cetasaḥ saukṣmyam apy uktaṁ brāhmaṇasya vai ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਸੀ ਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਸੂਖਮ ਵਾਯਵ੍ਯ ਤੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਾਧਕ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ‘ਅਸ਼ੁਕਲ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਆਮ ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਜੋ ਸਥੂਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a yogic progression in which the practitioner’s consciousness becomes extremely subtle as one transcends the airy principle (vāyu-tattva). This subtlety of mind is presented as a sign of approaching brahman-realization, where gross self-awareness and ordinary qualities no longer dominate.
Vyāsa describes an inner, contemplative process: after following a certain spiritual ‘course’ (gati), the seeker reaches even the subtle domain associated with vāyu. In that state, the mind of the brahman-seeking practitioner is said to become ‘aśukla’ and exceedingly subtle, indicating dissolution of grosser levels of experience.