Shloka 19
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
जलरूपमिवाकाशे तथैवात्मनि पश्यति । अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्लिरूपं प्रकाशते
jalarūpam ivākāśe tathaivātmani paśyati | apāṁ vyatikrame cāsya vahlirūpaṁ prakāśate ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਲ-ਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਲ-ਤੱਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਲ-ਅਵਸਥਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਅੱਗ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse describes how concentrated meditation on a particular element (water, then fire) can so saturate perception that the meditator experiences the world—and even the sense of self—in that elemental form; when that state ceases, a new elemental perception arises. It highlights the mind’s power to shape experience and the disciplined progression of yogic concentration.
Vyāsa is explaining a yogic process of dhāraṇā: first the practitioner holds the water-element in awareness, seeing space and the inner self as water; afterward, when the water-concentration dissolves, he takes up the fire-element and perceives fire shining everywhere.