Shloka 31
Yoga-kṛtya (योककृत्य) — Vyāsa on Sense-Restraint, Obstacles, and Brahman-Realization
आलम्भयज्ञा: क्षत्राश्न॒ हविर्यज्ञा विश: स्मृता: । परिचारयज्ञा: शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातय:
ālam̐bhayajñāḥ kṣatrāś ca haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ | paricārayajñāḥ śūdrās tu tapoyajñā dvijātayaḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ‘ਆਲੰਭ-ਯਜ੍ਞ’—ਬਲ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ—ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਘੀ ਆਦਿ ਹਵਿਸ ਦੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਟਹਿਲ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਤਪ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮ—ਯਜ੍ਞ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that ‘yajña’ (sacrificial duty) is not one uniform act for all; it is framed according to one’s social role and capacity—royal exertion for kṣatriyas, oblation-offering for vaiśyas, service for śūdras, and austerity/self-discipline for the twice-born—so that each life can be oriented toward dharma.
In Śānti Parva’s dharma-discourse, Vyāsa is explaining differentiated duties (varna-based obligations) by redefining ‘sacrifice’ in role-specific terms, linking social function and ethical discipline to the broader ideal of sustaining order and spiritual merit.