Adhyaya 226
Brāhmaṇa-kṛtya, Āśrama-niyama, and Dāna-prasaṃsā (Duties of the Brāhmaṇa, āśrama discipline, and praise of giving)
Upa-parva: Dāna-dharma and Brāhmaṇa-kṛtya (Instruction on gifts, study, and āśrama duties)
Vyāsa outlines a structured account of brāhmaṇa obligations. The chapter begins by distinguishing the brāhmaṇa’s prescribed duties from general social assignments, then describes the completion of Vedic education: initiation-linked rites (e.g., jātakarma onward), study of the Vedas, disciplined service to the teacher, and ‘return’ (samāvartana) after becoming free of debt to the guru. With the teacher’s permission, one adopts one of the four āśramas and maintains its discipline throughout life; householdership is described as the practical foundation supporting the others. The text then links learning, austerity, sacrifice, and gifting to the growth of reputation (yaśas) and beneficial posthumous outcomes. A key regulatory ethic is stated: teach and study, officiate and perform sacrifice, but do not accept gifts without purpose and do not give improperly; if wealth arrives through pupils, ritual patrons, or marriage connections, it should be redirected through sacrifice and giving rather than hoarded for solitary consumption. The latter half supplies exempla—figures such as Rantideva, Śibi, Pratardana, Ambarīṣa, and others—whose notable donations (including extraordinary personal sacrifices) are presented as models of dharmic generosity, culminating in the claim that enduring fame is sustained by dāna, yajña, and progeny.
Chapter Arc: वैवस्वत मन्वन्तर के काल-चक्र का संकेत देकर कथा मन को विराट नियति की ओर उठाती है—और उसी पृष्ठभूमि में एक अपराजेय दैत्यराज नमुचि का वैभव-भंग दिखाया जाता है। → राजलक्ष्मी से च्युत, शत्रुओं के वश में, पाशों से बँधा नमुचि—फिर भी शांत—इन्द्र (पुरंदर) को विस्मित करता है। इन्द्र प्रश्न करता है: ‘इतनी विपत्ति में भी तू शोक क्यों नहीं करता?’ नमुचि प्रत्युत्तर देता है कि शोक शरीर को जलाता है, शत्रुओं को हर्ष देता है, और उसमें कोई सहायता नहीं। → नमुचि का निर्णायक उपदेश: जीव बार-बार धाता द्वारा जिस-जिस गर्भ में संयुक्त किया जाता है, वहीं रहता है—अपनी इच्छा से नहीं; अतः जो अवस्था आई है, उसे ‘होनी’ मानकर जो मन को स्थिर रखता है, वह मोह से नहीं डगमगाता। वही धीर पुरुष अर्थ-सिद्धि, व्यसन, सुख-दुःख और मध्यम अवस्था—सबमें समभाव रखता है। → संवाद का निष्कर्ष वैराग्य-युक्त विवेक में उतरता है: वैमनस्य/दुःख के कारणों को काटकर बुद्धिमान पुरुष को मन-ही-मन हृदयस्थ कल्याणमय परमात्मा का चिंतन करना चाहिए; शोक नहीं, आत्म-चिन्तन और समत्व ही मुक्ति-पथ का आधार है।
Shlokas
Verse 1
- वैवस्वत मन्वन्तरको आठ भागोंमें विभक्त करके जब अन्तिम आठवाँ भाग व्यतीत होने लगेगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਨਮੁਚੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 2
श्रिया विहीनमासीनमक्षो भ्यामिव सागरम् | भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदर:
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਨਮੁਚੀ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ—ਜਿਵੇਂ ਅਖ਼ੁੱਭ ਮਹਾਸਾਗਰ—ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤ्थਾਨ ਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 3
बद्धः पाशैशच्युत: स्थानाद् द्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्यथाहो न शोचसि
“ਹੇ ਨਮੁਚੀ! ਤੂੰ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਦੁৰ্গਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਜਾਂ ਅਚੰਭਾ, ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?”
Verse 4
नमुचिर्वाच अनिवार्येण शोकेन शरीरं चोपतप्यते । अमित्राश्ष प्रह्ृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता
ਨਮੁਚੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ! ਜੇ ਸ਼ੋਕ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਪਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 5
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्व होवेदमन्तवत् । संतापाद् भ्रश्यते रूप॑ संतापाद् भ्रश्यते श्रिय:
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਰੂਪ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਵੀ ਘਟਦੀ ਹੈ।
Verse 6
संतापाद् भ्रश्यते चायुर्धर्मश्वैव सुरेश्वर । इन्द्र! इसीलिये मैं शोक नहीं करता; क्योंकि यह सम्पूर्ण वैभव नाशवान् है। संताप करनेसे रूपका नाश होता है। संतापसे कान्ति फीकी पड़ जाती है और सुरेश्वर! संतापसे आयु तथा धर्मका भी नाश होता है ।।
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਆਯੁ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यदा यदा हि पुरुष: कल्याणे कुरुते मन: । तदा तस्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशय:,पुरुष जब-जब कल्याणस्वरूप परमात्माके चिन्तनमें मन लगाता है, तब-तब उसके सारे मनोरथ सिद्ध होते हैं, इसमें संशय नहीं है
ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 8
एक: शास्ता न द्वितीयो<5स्ति शास्ता गर्भ शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुयुक्त: प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्तोडस्मि तथा वहामि
ਹਾਕਮ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਨਿਯੰਤਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਹੀ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੇ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 9
भवाभवीो त्वभिजानन् गरीयो ज्ञानाच्छेयो न तु तद् वै करोमि । आशासु धर्म्यासु परासु कुर्वन् यथा नियुक्तोडस्मि तथा वहामि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵ ਤੇ ਢਲਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉੱਚੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੀ ਮੈਂ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਧਰਮ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਅਧਰਮ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਆਸਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਵਾਂ ਹਾਂ।
Verse 10
यथा यथास्थय प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा । भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਣੀ ਨਿਯਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यत्र यत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुन: पुनः । तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਧਾਤਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੇ, ਓਥੇ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 12
भावो यो<यमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम । इति यस्य सदा भावो न स मुहोत् कदाचन,मुझे जो यह अवस्था प्राप्त हुई है, ऐसी ही होनहार थी। जिसके हृदयमें सदा इस तरहकी भावना होती है, वह कभी मोहमें नहीं पड़ता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹਾਲਤ ਆਈ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੋਧ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 13
पययिह्न्यमानानामभियोक्ता न विद्यते | दुःखमेतत् तु यद् द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਲਜ਼ਿਮ ਨਹੀਂ—ਬਾਹਰਲਾ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹਾਂ’।
Verse 14
ऋषींश्व देवांश्व महासुरांश्न त्रैविद्यवृद्धांश्व वने मुनींश्व । कान्नापदो नोपनमन्ति लोके परावरज्ञास्तु न सम्भ्रमन्ति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਮੁਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ? ਪਰ ਜੋ ਪਰ-ਅਪਰ, ਸਤ੍-ਅਸਤ੍ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਪਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਮੋਹ ਜਾਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।
Verse 15
न पण्डित: क्रुद्धयति नाभिपद्यते न चापि संसीदति न प्रहृष्यति । न चार्थकृच्छुव्यसनेषु शोचते स्थित: प्रकृत्या हिमवानिवाचल:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭੜਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਆਸਕਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰਿਯ ਘਟੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਅਤਿ-ਹਰਖ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਨ-ਕਠਿਨਾਈ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹਿਮਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यमर्थसिद्धि: परमा न मोहयेत् तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् । सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं निषेवते यः स धुरंधरो नर:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਈ ਵਿਪਤਾ ਵੀ ਭਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਜੋ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਧੁਰੰਧਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਯੋਗ।
Verse 17
यां यामवस्थां पुरुषो5धिगच्छेत् तस्यां रमेतापरितप्यमान: । एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं संतापनीयं सकल॑ शरीरात्
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਤਪਸ਼ ਦੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਰਮਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਮ-ਵੇਗ ਨੂੰ ਦੇਹ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
न तत्सद:सत्परिषत् सभा च सा प्राप्प यां न कुरुते सदा भयम् । धर्मतत्त्वमवगाहा बुद्धिमान् यो<भ्युपैति स धुरंधर: पुमान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਕੋਈ ਐਸੀ ਸਭਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਐਸੀ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਜਨ-ਸਮੂਹ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧੁਰੰਧਰ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
प्राज्लस्थ कर्माणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुह्ति मोहकाले । स्थानाच्च्युतश्नेन्न मुमोह गौतम- स्तावत् कृच्छामापदं प्राप्य वृद्धः
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਚਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਸਮਝਣਯੋਗ। ਮੋਹ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਗੌਤਮ ਮੁਨੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਭ੍ਰਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
Verse 20
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च | न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसम्पदा । अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਵਸਤੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਤਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਸਦਾਚਾਰ ਜਾਂ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ। ਜੋ ਮਿਲਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਿਉਂ?
Verse 21
यदेवमनुजातस्य धातारो विदधु: पुरा । तदेवानुचरिष्यामि किं मे मृत्यु: करिष्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਨਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਰਚਿਆ ਸੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸੇ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੌਤ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗੀ?
Verse 22
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव चाप्रोति दुःखानि च सुखानि च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਜਾਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 23
एतद् विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्ति मानव: । कुशली सर्वदु:खेषु स वै सर्वधनो नर:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਖੀ-ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨਵਾਨ ਹੈ।
Verse 66
ध्यातव्यं मनसा हृ॒द्यं कल्याणं संविजानता । अतः समझदार पुरुषको वैमनस्यके कारण प्राप्त हुए दुःखका निवारण करके मन-ही- मन हृदयस्थित कल्याणमय परमात्माका चिन्तन करना चाहिये
ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਹਿਰਦੇ-ਵੱਸਦੇ, ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਮਨ-ਹੀ-ਮਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਮਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 225
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें श्रीयंनिधाननामक दो सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀਯੰਨਿਧਾਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 226
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शक्रनमुचिसंवादो नाम षड्विंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ-ਨਮੁਚਿ ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter constrains both receipt and use of wealth: one should not accept gifts ‘in vain’ (without dharmic purpose), and if wealth is received through legitimate channels, it should be redirected toward sacrifice and giving; solitary consumption and purposeless accumulation are explicitly discouraged.
After completing Vedic study and teacher-service, one should adopt an āśrama with the teacher’s approval and sustain its discipline for life; householdership is presented as the enabling base that stabilizes and materially supports the other āśramas.
Yes: the text asserts that as long as one’s ethical reputation (kīrti/yaśas) endures in the world, one attains expansive beneficial outcomes; enduring fame is portrayed as grounded in dāna, yajña, and progeny, reinforced through historical exemplars.