Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 33
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
एवं त्वक्चक्षुषी जिह्नला नासिका चेति पठचमी । स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्न॒ तत्
evaṁ tvak-cakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī | sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat ||
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜੇ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਮਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਮਨ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses operate in their respective domains (touch, form, taste, smell), but their functioning and direction depend on the mind; therefore, mastery of the mind is essential for ethical self-control and inner discipline.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation-oriented reflection, Bhishma continues a philosophical explanation of the human faculties, describing how the sense-organs relate to their objects and how the mind stands as their common cause and coordinator.