Shloka 27
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
प्रत्यक्ष होतयोमूलं कृतान्तौतिहयोरपि । प्रत्यक्षेणागमो भिन्न: कृतान्तो वा न किउड्चन
pratyakṣaṃ hetumūlaṃ kṛtāntautihayor api | pratyakṣeṇāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kiñcana ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਆਗਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਗਮ-ਵਚਨ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches a hierarchy of knowledge-sources: direct perception is foundational, and inference or scriptural testimony must not contradict lived, direct experience; if they do, their authority is to be rejected.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and right understanding, Bhīṣma lays down an epistemic rule for ethical discernment: reasoning and tradition are valuable, but they must be anchored in and consistent with direct perception.