Shloka 11
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
त॑ं समासीनमागम्य कापिलं मण्डलं महत् | पञ्चस्रोतसि निष्णात: पज्चरात्रविशारद:
taṁ samāsīnam āgamya kāpilaṁ maṇḍalaṁ mahat | pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਆਸੁਰੀ ਮੁਨੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਪਿਲ-ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਉੱਥੇ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਵੀ ਸੀ—ਪੰਚਸ੍ਰੋਤ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਪੰਚਰਾਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਰਦ। ਉਹ ਹਰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a quest for higher knowledge: sages approach a seated teacher to inquire into the avyakta (the unmanifest) and the supreme truth present within beings. It highlights disciplined expertise (niṣṇāta, viśārada) as a qualification for subtle inquiry, and it places Sāṅkhya (Kāpila) and Pañcarātra learning in a shared ethical-spiritual pursuit of liberation.
In Bhīṣma’s narration, Āsuri is seated in his hermitage when a large group of Kapila-aligned sages arrives. They request instruction about the inner, unmanifest principle and ultimate reality. Pañcaśikha is singled out as a distinguished member of the group, renowned for mastery over the ‘five streams’ and for expertise in Pañcarātra.