Shloka 20
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनै: कुर्यादनातुर: । एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते
antakāle balotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ | evaṁ yuktena manasā jñānaṁ yad upapadyate ||
ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਅਾਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰੇ; ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਤੱਕ ਧੀਰਜ ਨਾ ਛੱਡੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual attainment is not a sudden leap but a disciplined, gradual effort: even toward life’s end, one should steadily intensify practice without agitation, and with a yoga-trained mind secure whatever knowledge becomes attainable, never abandoning patience.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and inner cultivation. Here he emphasizes sustained, step-by-step yogic effort and mental steadiness as the means to attain liberating knowledge, even in one’s final days.