Shloka 1
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
ऑपन--माज बछ। अकाल षर्डाधिकद्विशततमो< ध्याय: परमात्मतत्त्वका निरूपण--मनु-बृहस्पति-संवादकी समाप्ति मनुर्वाच यदा तै: पञ्चभि: पज्च युक्तानि मनसा सह । अथ तद् रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवापितम्
manur uvāca | yadā taiḥ pañcabhiḥ pañca yuktāni manasā saha | atha tad rakṣyate brahma maṇau sūtram ivāpitam ||
ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਸਮੇਤ ਪੰਜੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ) ਸਮੇਤ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਧਾਗਾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that realization of Brahman depends on disciplined restraint of the five senses together with the mind and their pull toward the five sense-objects. When this inner governance is achieved, Brahman is known as the all-pervading reality—illustrated by the thread that invisibly runs through and holds together a set of gems.
Within the Manu–Bṛhaspati dialogue (recounted in Śānti Parva), Manu explains to Bṛhaspati the practical condition for highest knowledge: mastery over sensory experience and mental activity, culminating in direct insight into the Supreme Brahman.