Adhyaya 204
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः (Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Metaphysics of Avyakta, Mind, and Causality
A teacher (guru) explains that beings are classified and that manifest phenomena arise from the unmanifest (avyakta) and return to it. Mind (manas) is characterized as rooted in the unmanifest and implicated as a causal factor when conjoined with ignorance and action. Analogies illustrate emergence and causal attraction: a great tree latent within a seed, and iron drawn toward a magnet, implying patterned causation without attributing conscious agency to inert factors. The discourse outlines kāraṇa–kārya relations, emphasizing that cause and effect are mutually implicated in process, with time (kāla) functioning as an enabling condition in operations. A wheel metaphor depicts cyclic becoming: an unmanifest hub, manifest rim of transformations (vikāra), revolving under the presidency of kṣetrajña; the world is “pressed” by experiences (bhoga) born of ignorance, leading to karma and ego-appropriation. The chapter concludes with a liberation claim: afflictions do not reattach to the self when “burnt” by knowledge, like seeds scorched by fire that cannot sprout again.
Chapter Arc: मनु बृहस्पति से आत्मा-परमात्मा के साक्षात्कार का उपाय बताते हैं—जैसे स्वप्न में चेतना चलती-फिरती प्रतीत होती है, वैसे ही जाग्रत में भी भीतर का ज्ञाता इन्द्रियों के पार स्थित है। → उपमा के द्वारा मनु दिखाते हैं कि ज्ञान का दर्शन इन्द्रियों की ‘प्रसन्नता’ पर निर्भर है: स्वच्छ, स्थिर जल में प्रतिबिम्ब दिखता है; जल के मथने पर वही रूप अदृश्य हो जाता है। इसी तरह इन्द्रियाँ-मन विक्षुब्ध हों तो ज्ञेय (आत्मतत्त्व) ज्ञान से भी नहीं दिखता। → विषयासक्ति की जड़ पर प्रहार: अज्ञान से तृप्त होकर मनुष्य विषयों के अगाध जल में डूबता है और कभी नहीं भरता; पर जब ‘भूतात्मा’ (अन्तरात्मा) अदृष्टवत् होकर विषयों से निवृत्त होता है, तब इन्द्रियों को आत्मा द्वारा रोकने का निर्णायक विधान प्रकट होता है—‘प्रसृत इन्द्रियाँ दुःख देती हैं, नियत इन्द्रियाँ सुख देती हैं’। → मनु अन्तःकरण-क्रम को स्पष्ट करते हैं: इन्द्रियों से मन श्रेष्ठ, मन से बुद्धि, बुद्धि से ज्ञान, और ज्ञान से भी परे ‘महत्’—और फिर लय-क्रम: विषय-आकृतियाँ मन में, मन बुद्धि में, बुद्धि ज्ञान में, ज्ञान परम में विलीन होता है। साधक को इन्द्रिय-रश्मियों से भीतर लौटकर सूक्ष्म का साक्षी बनना है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा अकाल चतुरराधिकद्विशततमो< ध्याय: आत्मा एवं परमात्माके साक्षात्कारका उपाय तथा महत्त्व मनुर्वाच यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् । ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्धत् प्रेत्म भवाभवौ
ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ! ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਜੀਵਾਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੂਸ਼ੁਪਤੀ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਕੇ ਮੋਖ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा । तद्वव्प्रसन्नेन्द्रियत्वाउज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜ੍ਞੇਯ-ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
स एव लुलिते तस्मिन् यथा रूप॑ न पश्यति । तथेन्द्रियाकुली भावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਜ੍ਞੇਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 4
वही मनुष्य हिलते हुए जलमें जैसे अपना रूप नहीं देख पाता, उसी प्रकार मनसहित इन्द्रियोंके चंचल होनेपर वह बुद्धिमें ज्ञेयस्वरूप आत्माका दर्शन नहीं कर सकता ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਦ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚੰਚਲ ਹੋਣ, ਤਦ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜ੍ਞੇਯ-ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਮਨ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न तृप्यते । अदृष्टवच्च भूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਦੇ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਾਰਬਧ) ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् | निवर्तते तदा तर्ष: पापमन्तगतं यदा,पापके कारण ही संसारमें पुरुषकी तृष्णाका अन्त नहीं होता। जब पापोंकी समाप्ति हो जाती है, तभी उसकी तृष्णा निवृत्त हो जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਲਮਸ਼ (ਪਾਪ-ਮਲ) ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੱਟੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਦ ਪਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
विषयेषु तु संसर्गाच्छा श्वतस्य तु संश्रयात् । मनसा चान्यथा कांक्षन् परं न प्रतिपद्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਸ਼ਵਤ (ਛਣਭੰਗੁਰ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤੱਥਾਪਿ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 8
विषयोंके संसर्गसे, सदा उन्हींमें रचे-पचे रहनेसे तथा मनके द्वारा साधनके विपरीत भोगोंकी इच्छा रखनेसे पुरुषको परब्रह्म परमात्माकी प्राप्ति नहीं होती है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚੇ-ਬਸੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ-ਮਲ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
प्रसृतैरिन्द्रियैर्द:खी तैरेव नियतै: सुखी । तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਲ—ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਿੱਚ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
इन्द्रियेभ्यो मन: पूर्व बुद्धि: परतरा ततः । बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानातू परतरं महत्
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਪਰਮ ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।
Verse 11
अव्यक्तात् प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मन: । मनः श्रोत्रादिभिययुक्त शब्दादीन् साधु पश्यति
ਅਵ੍ਯਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਨ ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन् सर्वाश्व व्यक्तयस्तथा । विमुज्चेत् प्राकृतान्ग्रामांस्तान् मुक्त्वामृतमश्चुते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨਿਤ ਗੁਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
उद्यन् हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् | स एवास्तमपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉਗ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभि: । प्राप्येन्द्रिययुणान् पडच सो<स्तमावृत्य गच्छति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉਗ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਦੇਹ ਛੱਡਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
प्रणीतं कर्मणा मार्ग नीयमान: पुन: पुनः । प्राप्रोत्ययं कर्मफल प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪਮਈ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਰੂਪ ਕਰਮ-ਫਲ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन: । रसवर्ज रसो<प्यस्य परं दृष्टवा निवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇ ਤਾਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਰਸ’ ਵਰਗੀ ਲਗਨ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਚੀ ਹੋਈ ਲਗਨ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
बुद्धि: कर्मगुणैहीना यदा मनसि वर्तते । तदा सम्पद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् । अप्राणमवितर्क च सत्त्वं प्रविशते परम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸਪਰਸ਼, ਸ੍ਰਵਣ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਆਮ ਵਿਆਪਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ—ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ—ਹੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 19
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् | मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं परम्,मनमें शब्दादि विषयरूप समस्त आकृतियोंका लय होता है। मनका बुद्धिमें, बुद्धिका ज्ञानमें और ज्ञानका परमात्मामें लय होता है
ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਯ-ਰੂਪ ਸਾਰੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਇਕ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
नेन्द्रियर्मनस: सिद्धिर्न बुद्धि बुछाते मन: । न बुद्धिर्बुद्धाते5व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ; ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸੁਖਮ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਪਰ ਉਹੀ ਸੁਖਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 204
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मनुबृहस्पतिसंवादे चतुरधिकद्विशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁ–ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It addresses confusion about agency and causality—how inert factors can produce ordered effects and how the self can be implicated in experience without being intrinsically altered—resolved through distinguishing conditioned processes from the knower.
Discern the unmanifest basis behind manifest change, recognize mind’s role when coupled with ignorance and ego-appropriation, and stabilize kṣetra–kṣetrajña discrimination so that experience does not compel renewed bondage.
Yes in doctrinal form: the closing analogy states that afflictions do not reattach once “burnt” by knowledge, like fire-scorched seeds that cannot germinate—indicating the soteriological efficacy of insight.