Shloka 22
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
जैसे सूर्यग्रहणकालमें चन्द्रमा सूर्यसे संयुक्त होनेपर सूर्यमें छायारूपी राहुका दर्शन होता है, उसी प्रकार शरीरसे संयुक्त होनेपर शरीरधारी आत्माकी उपलब्धि होती है ।।
yathā candrārka-nirmuktaḥ sa rāhunopalabhyate | tadvac charīra-nirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆ-ਰੂਪ ਰਾਹੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ-ਸੂਰਜ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਹੂ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception of the ‘embodied self’ depends on the body as a condition and instrument; when that association is absent, the self is not available to ordinary sense-perception—implying the Self is subtler than what the senses can objectify.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener (Yudhishthira contextually) a philosophical point using an eclipse analogy: Rāhu’s presence is inferred/seen only under conjunction, just as the self is ‘noticed’ in embodied life but not as a visible object when separated from the body.