Shloka 8
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
ऋषक््सामसंघांश्व यजूंषि चापि च्छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् | अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेझि
ṛk-sāma-saṁghānś ca yajūṁṣi cāpi chandāṁsi nakṣatra-gatiṁ niruktam | adhītya ca vyākaraṇaṁ sa-kalpaṁ śikṣāṁ ca bhūta-prakṛtiṁ na vetsi ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਛੰਦ (ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ/ਅਥਰਵ ਪਰੰਪਰਾ), ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਪ ਅਤੇ ਸ਼િક્ષਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਉਪਾਦਾਨ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights that mastery of sacred texts and auxiliary sciences (Vedas, Vedāṅgas, astronomy) does not automatically yield realization of ultimate reality; true wisdom requires insight into the fundamental cause and nature of the elements, not merely accumulated learning.
In the Śānti Parva’s instruction-setting, Bhishma speaks as a teacher reflecting on the scope and limits of his own extensive education, using his confession of not knowing the ‘bhūta-prakṛti’ to steer the discussion toward deeper metaphysical understanding beyond ritual and linguistic expertise.