Shloka 96

मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः

Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge

Devanagari script

मन:समाधिरत्रापि तथेन्द्रियजय: स्मृतः । राजन! यहाँ जैसा कारण सुना जाता है, वैसा आगे बताया जायगा। सांख्य और योग --इन दोनों मार्गोंमें भी मनोनिग्रह और इन्द्रियसंयम आवश्यक माने गये हैं

Transliteration

manaḥ-samādhir atrāpi tathendriya-jayaḥ smṛtaḥ | rājan! yathā kāraṇaṃ śrūyate tathāgre vakṣyate | sāṅkhya-yogau—anayoḥ ubhayor api manonigraha indriya-saṃyamaś ca āvaśyakaḥ manyate |

Translation

ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਸੰਯਮ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Word by Word

• मनः: mind
• मनः: Karta
• Type: Noun
• Root: मनस्
• Form: Neuter, Nominative, Singular

• समाधिः: concentration; absorption
• समाधिः: Karta
• Type: Noun
• Root: समाधि
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• अत्र: here; in this context
• अत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र

• अपि: also; even
• Type: Indeclinable
• Root: अपि

• तथा: likewise; so
• Type: Indeclinable
• Root: तथा

• इन्द्रियजयः: conquest/control of the senses
• इन्द्रियजयः: Karta
• Type: Noun
• Root: इन्द्रियजय
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• स्मृतः: is remembered/considered (as)
• Type: Verb
• Root: स्मृ
• Form: क्त, Masculine, Nominative, Singular, Passive (past passive participle)

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• Yudhisthira