Adhyaya 194
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Discourse) — Embedded Dialogue of Manu and Bṛhaspati
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the fruit of jñāna-yoga, the purpose of Vedic rule-discipline, and how the bhūtātmā is to be known. Bhīṣma introduces an ancient precedent: Bṛhaspati, after honoring his teacher, questions Prajāpati Manu regarding why mantra-ritual is instituted, what “fruit” the learned attribute to knowledge, and what reality remains unilluminated by mantra-sound. The inquiry expands to the aims sought through sacrifices and gifts, the origin of beings and elements, and the risk of misdirected practice despite mastery of Vedic auxiliaries. Manu answers by distinguishing the karmic program driven by preference (iṣṭa/aniṣṭa) from the jñāna program that seeks freedom from both attraction and aversion. He critiques desire-based karmayoga as non-final, and positions renunciation of mind’s grasping as causal for higher attainment. The chapter outlines how knowledge identifies avoidable harmful action, illustrates knowledge’s practical superiority via everyday analogies, enumerates ritual/action “fivefold fruits,” and explains embodiment as the locus of experiencing outcomes (speech-, mind-, and body-based). It culminates in a metaphysical turn: the imperishable akṣara is described apophatically—beyond taste, smell, sound, touch, and form; neither gendered nor categorized as being/non-being—known by brahma-knowers as non-decaying reality.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को बताते हैं कि ‘संत’ और ‘असंत’ की पहचान केवल वाणी से नहीं, आचरण के सूक्ष्म नियमों से होती है—और वही राज्य व व्यक्ति दोनों का आधार है। → भीष्म दुराचार, दुर्विचेष्टा और ‘प्रियसाहस’ (मनमानी/उतावली) प्रवृत्ति वाले लोगों के लक्षण गिनाते हैं; फिर शुद्ध आचरण के कठोर, दैनिक और सामाजिक नियम रखते हैं—कहाँ मल-मूत्र त्याग न हो, भोजन कैसे किया जाए, मौन-नम्रता, निन्दा-त्याग, और ब्राह्मण-पूजन जैसे कर्तव्य। → धर्म की सर्वोच्चता का उद्घोष: ‘धर्मो योनिर्मनुष्याणां… प्रेत्यभावे सुखं धर्मात्’—धर्म ही मनुष्य का जन्म-आधार, देवताओं का अमृत, और परलोक में स्थायी सुख का कारण है; पापी का हृदय-नेत्र-मुख तक उसके पाप को प्रकट कर देते हैं, चाहे वह छिपाना चाहे। → आचार-विधि को व्यवहारिक रूप में बाँधते हुए भीष्म बताते हैं कि दान/भोजन-सेवा में भी शिष्ट संवाद और विनय आवश्यक है—दाता पूछे ‘भोजन सम्पन्न हुआ?’ और ब्राह्मण ‘सम्पन्न’ कहे; प्रातः-सायं विप्र-पूजन, कृषि-व्यापार-गोरक्षा आदि में भी धर्मयुक्त मर्यादा ही शोभा है।
Shlokas
Verse 1
हि 7 बछ। न | - आचार्य नीलकण्ठने “उत्तरे हिमवत्पाश्वें” इत्यादिसे लेकर इस अध्यायके अन्ततकके श्लोकोंका आध्यात्मिक अर्थ किया है। वे परलोक या उत्कृष्ट लोकका अर्थ परमात्मा मानते हैं और इसी दृष्टिसे उन्होंने श्रुति और युक्तिका आश्रय ले पूरे प्रकरणकी संगति लगायी है। त्रिनवर्त्याधिकशततमोब<&् ध्याय: शिष्टाचारका फलसहित वर्णन
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਮਜ्ञ ਪਿਤਾਮਹ! ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ್ಞ ਹੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच दुराचारा दुर्विचिष्टा दुष्प्रज्ञा: प्रियसाहसा: । असंतस्त्विति विख्याता: संतश्षाचारलक्षणा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁੱਸਾਹਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਹ ‘ਅਸਤ’ ਅਰਥਾਤ ਦੁਰਜਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ‘ਸਤ’ ਅਰਥਾਤ ਸੱਜਣ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ; ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Verse 3
पुरीषं यदि वा मूत्र ये न कुर्वन्ति मानवा: । राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभा:,जो मनुष्य सड़कपर, गौओंके बीचमें और अनाजमें मल या मूत्रका त्याग नहीं करते हैं, वे श्रेष्ठ समझे जाते हैं
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਿਚ ਮਲ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् । धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्मृश्य नदीं तरेत्
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸ਼ੌਚ ਕਰਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦਾ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सूर्य सदोपतिष्ठेत न च सूर्योदये स्वपेत् । सायं प्रातर्जपेत् संध्यां तिष्ठन् पूर्वां तथेतराम्
ਨਿੱਤ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉਪਸਥਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁੱਤੇ। ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ—ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ—ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਸਵੇਰੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਰੱਖੇ।
Verse 6
पज्चाद्रों भोजनं भुज्ज्यात् प्राइमुखो मौनमास्थित: । ननिन्द्यादन्नभक्ष्यांश्न स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत्
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਅੰਗ ਧੋ ਕੇ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਮੌਨ ਧਾਰੇ। ਪਰੋਸੇ ਅੰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਸੁਆਦਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।
Verse 7
आर्द्रपाणि: समुत्तिछेन्नार्द्रपाद: स्वपेन्निशि । देवर्षिनरिद: प्राह एतदाचारलक्षणम्
ਭਿੱਜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਉੱਠੇ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਸੁੱਤੇ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 8
भोजनके बाद हाथ धोकर उठे। रातको भीगे पैर न सोये। देवर्षि नारद इसीको सदाचारका लक्षण कहते हैं ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਉੱਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ, ਯਜ੍ਞਸ਼ਾਲਾ, ਦੇਵ-ਪਰਿਸਰ, ਚੌਰਾਹਾ, ਬਲਦ, ਦੇਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਚੈਤ੍ਯ (ਦੇਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ/ਸਥਾਨ)—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮਾਨ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨ—ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਬਣੇ, ਬਿਨਾ ਪੱਖਪਾਤ।
Verse 9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । सामान्य भोजन भृत्यै: पुरुषस्य प्रशस्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਰੱਖਣਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਣੀਯ ਆਚਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ: ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਵਰਤਾਓ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਕਰਤੱਬ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
सायं प्रातर्मनुष्याणामशन वेदनिर्मितम् । नान्तरा भोजन दृष्टमुपवासी तथा भवेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਨੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ। ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਜੋ ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਵਾਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
होमकाले तथा जुद्वन्नतुकाले तथा व्रजन् । अनन्यस्त्रीजन: प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਨਿੱਤ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਜ্ঞানਵਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੰਯਮੀ, ਮਰਯਾਦਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ।
Verse 12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् । तज्जना: पर्युपासन्ते सत्यं सन्त: समासते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਿਆ ਅੰਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤਪੁਰਖ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਸਰੂਪ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
लोष्टमर्दा तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः । नित्योच्छिष्ट: शंकुशुको नेहायुर्विन्दते महत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਰਥ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਕੁਚਲਦਾ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੀਆਂ ਤੋੜਦਾ ਅਤੇ ਨਖ ਚੱਬਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ—ਹੱਥ ਤੇ ਮੂੰਹ ਮੈਲੇ ਰੱਖਦਾ—ਅਤੇ ਖੂੰਟੀ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਤੋਤੇ ਵਾਂਗ ਪਰਾਧੀਨ ਜੀਵਨ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् | न भक्षयेद् वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਸ-ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮਾਸ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ। ਉਹ ਬੇਮਕਸਦ ਲਿਆ ਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 15
स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् । काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਪਰ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 16
गुरुभ्य आसन देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् । गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਸਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਯੁ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् । मैथुनं सततं धर्म्य गुद्दो चैव समाचरेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰੇ।
Verse 18
तीर्थानां हृदयं तीर्थ शुचीनां हृदयं शुचि: । सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यं वालसंस्पर्शनानि च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਰਯ-ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜਨ ਜੋ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਵੀ, ਜੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् । सायं प्रातश्न विप्राणां प्रदेष्टम भिवादनम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਪੁੱਛੋ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰ—ਦੋਵੇਂ ਵੇਲਿਆਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
परिचित मनुष्यसे जब-जब भेंट हो, सदा उसका कुशल-समाचार पूछे। सायंकाल और प्रातः:काल दोनों समय ब्राह्मणोंको प्रणाम करे, यह शास्त्रकी आज्ञा है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਦੋਂ ਮਿਲੋ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੋ। ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਸਵੇਰ—ਦੋਵੇਂ ਵੇਲਿਆਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੋ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।
Verse 21
सायं प्रातश्न विप्राणां पूजनं च यथाविधि । पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ—ਦੋਵੇਂ ਵੇਲਿਆਂ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੁਚੱਜੇ ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
सम्पन्न भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭੋਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
श्मश्रुकर्मणि सम्प्राप्ते क्षुते सनाने5डथ भोजने । व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਢੀ/ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ (ਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ-ਕਰਮ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੀਂਕ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ। ਐਸਾ ਅਭਿਵਾਦਨ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मन: शकृत् । सह स्त्रियाथ शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਲ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ।
Verse 25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् । अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति,अपनेसे बड़ोंका नाम लेकर या तू कहकर न पुकारे, जो अपनेसे छोटे या समवयस्क हों, उनके लिये वैसा करना दोषकी बात नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਤੂੰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਾਂ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟਿਆਂ ਜਾਂ ਸਮਉਮਰਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਕਹਿਣਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 26
ह्ृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् । ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਪੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਤਾਵਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਜਾਹਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਮਹਾਜਨਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयत्यबहुश्रुत: । नैनं मनुष्या: पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकस:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਲਪ-ਸ਼੍ਰੁਤ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਵੇਖਣ, ਪਰ ਦਿਵੌਕਸ—ਦੇਵਤੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 28
पापेनापिहितं पाप॑ पापमेवानुवर्तते । धर्मेणापिहितो धर्मों धर्ममेवानुवर्तते | धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕਰਮ ਪਾਪ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
पापी मनुष्यका पापके द्वारा छिपाया हुआ पाप पुनः उसे पापमें ही लगाता है और धर्मात्माका धर्मतः गुप्त रक्खा हुआ धर्म उसे पुनः धर्ममें ही प्रवृत्त करता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹੀ ਪਾਪ ਕਰਤਾ ਕੋਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਆਪ ਹੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ-ਜਨਿਆ ਪਾਪ ਉਸ ਅਬੁੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
आशगया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते । तद् बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਜੋ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖ਼ਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
Verse 31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिण: । तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਰੱਖ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹ।
Verse 32
एक एव चरेद् धर्म नास्ति धर्मे सहायता । केवलं विधिमासाद्य सहाय: कि करिष्यति,केवल वेदविधिका सहारा लेकर अकेले ही धर्मका आचरण करना चाहिये। उसमें सहायताकी आवश्यकता नहीं है। कोई दूसरा सहायक आकर क्या करेगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੱਲੋ—ਬਾਹਰੀ ਸਹਾਇਕ ਆ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ?
Verse 33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि । प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 193
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भीष्मयुधिष्ठटिर संवादे आचारविधौ त्रिनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋક્ષਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਭੀਸ਼ਮ-ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ ਆਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 216
बहुकारं च सस्यानां वाहो वाहो गवां तथा । सबेरे और शाम दोनों समय विधिपूर्वक ब्राह्मणोंका पूजन (सेवा-सत्कार) करना चाहिये। यही व्यापारोंमें उत्तम व्यापारकी भाँति शोभा पाता है और यही खेतीमें सबसे अच्छी खेतीके समान प्रत्यक्ष फलदायक है। ब्राह्मणपूजक पुरुषके विविध अन्नोंकी वृद्धि होती है और उसे वाहनोंमें गोजातिके श्रेष्ठ वाहन सुलभ होते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਖੇਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਜਾਤੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਹਨ ਸੁਖਾਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 226
सुशृतं पायसे ब्रूयाद् यवाग्वां कूसरे तथा । भोजन करानेके पश्चात् दाता पूछे कि क्या भोजन सम्पन्न हो गया? ब्राह्मण उत्तर दे कि सम्पन्न हो गया। इसी प्रकार जल पिलानेके बाद दाता पूछे तृप्ति हुई क्या? ब्राह्मण उत्तर दे कि अच्छी तरह तृप्ति हो गयी। खीर खिलानेके बाद जब यजमान पूछे कि अच्छा बना था न? तब ब्राह्मण उत्तर दे बहुत अच्छा बना था। इसी प्रकार जौका हलुआ और खिचड़ी खिलानेके बाद भी प्रश्न और उत्तर होना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਖੀਰ (ਪਾਇਸ) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ, “ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕੀ ਹੈ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਵਾਗੂ ਅਤੇ ਕੂਸਰ ਬਾਰੇ ਵੀ। ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਾਤਾ ਪੁੱਛੇ—“ਕੀ ਭੋਜਨ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ?” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ—“ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।” ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਦਾਤਾ ਪੁੱਛੇ—“ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋਈ?” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ—“ਭਲੀਭਾਂਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।” ਖੀਰ ਖਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਜਮਾਨ ਪੁੱਛੇ—“ਚੰਗੀ ਬਣੀ ਸੀ ਨਾ?” ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹੇ—“ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਬਣੀ ਸੀ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਖਿਚੜੀ ਵਰਗੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਤਿਥ੍ਯ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on identifying the true “fruit” of jñāna-yoga versus Vedic rule-bound action, and clarifying how the bhūtātmā/ultimate principle can be known when mantra and ritual description appear insufficient.
Manu frames knowledge as a discriminative capacity that reveals avoidable harmful action (aśubha karma) and supports withdrawal from desire-structured pursuits, indicating that mental relinquishment—not mere ritual performance—is pivotal for higher attainment.
Yes. It asserts that the highest imperishable (akṣara) is not made manifest by mantra-sound and is best approached through negation of sensory predicates—without form, touch, sound, taste, or smell—known by brahma-knowers as non-decaying reality.