Shloka 13
जापक–इक्ष्वाकु–सत्यविवादः
The Jāpaka, Ikṣvāku, and the Dispute on Truth and Merit
इस विषयमें ये श्लोक प्रसिद्ध हैं-- जिस गृहस्थके दरवाजेसे कोई अतिथि भिक्षा न पानेके कारण निराश होकर लौट जाता है, वह उस गृहस्थको अपना पाप दे उसका पुण्य लेकर चला जाता है ।।
bharadvāja uvāca | asmin viṣaye ime ślokāḥ prasiddhāḥ— yasya gṛhasthasya dvārāt kaścid atithiḥ bhikṣām alabhitvā nirāśaḥ pratinivartate, sa tasmai gṛhasthāya svaṃ pāpaṃ dattvā tasya puṇyaṃ gṛhītvā gacchati || api cātra yajñakriyābhiḥ devatāḥ prīyante | nivāpena pitaraḥ | vidyābhyāsa-śravaṇa-dhāraṇena ṛṣayaḥ | apatyotpādanena prajāpatiḥ iti |
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ: ਜਿਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅਤਿਥੀ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿਥੀ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਯਜ್ಞ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਨਿਵਾਪ ਨਾਲ ਪਿਤਰ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
A householder must not let a guest depart unserved; neglecting hospitality causes the householder to lose merit and incur the guest’s demerit. The verse also summarizes the householder’s key obligations: sacrifice for the gods, offerings for ancestors, study for the seers, and procreation for Prajāpati.
Bharadvāja is instructing on gṛhastha-dharma within the Śānti Parva’s ethical discourse, using a well-known maxim about the moral consequences of refusing alms to a guest and then listing how different sacred stakeholders (gods, ancestors, seers, Prajāpati) are satisfied through specific household duties.