Shloka 5
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
इत्येतै: पञ्चभि र्भूतैर्युक्ते स्थावरजजड्भमम् । श्रोत्रं ग्राणं रस: स्पर्शो दृशटिश्रेन्द्रियसंज्ञिता:
ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yukte sthāvarajaṅgamaṁ jagat | śrotraṁ ghrāṇaṁ rasaḥ sparśo dṛṣṭiś cendriya-saṁjñitāḥ ||
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਕੰਨ), ਘ੍ਰਾਣ (ਨੱਕ), ਰਸਨਾ (ਜੀਭ), ਸਪਰਸ਼ (ਚਮੜੀ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਅੱਖ)—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
All embodied experience is grounded in the five great elements, and the sense-faculties arise from the subtle aspects of those elements; understanding this supports discernment between the material constituents and the knowing self.
In a didactic passage of the Śānti Parva, Bharadvāja explains a cosmological-psychological framework: the world (moving and unmoving) is made of five elements, and the five senses are derived from their subtle portions.