Shloka 43
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
अव्याहतैश्लेतयते न वेत्ति विषमस्थितै: । आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभि:
avyāhataiḥ śrūyate na vetti viṣamasthitaiḥ | āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ ||
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਵਾਯੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ ਕੰਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਰੁਕ ਕੇ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ/ਉਤਪਾਦਕ ਜੋ ਧਾਤੂ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭੂਤ-ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਨਿਤ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Sense-perception depends on proper, unobstructed functioning of the elemental factors involved (here, the vāyu-related function enabling hearing). When conditions disturb that function, cognition fails; embodied experience is contingent and conditioned by the bhūtas and dhātus.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Bharadvāja explains the mechanics of hearing: sound is grasped when the wind-related sensory function is unobstructed, but not when blocked by barriers or contrary air; he adds that bodily/sensory constituents are sustained by the elemental constituents.