Adhyaya 182
Shanti ParvaAdhyaya 18222 Verses

Adhyaya 182

Varṇa-lakṣaṇa and Ātma-saṃyama (Marks of Social Conduct and Self-Restraint) | वर्णलक्षणम् एवं आत्मसंयमः

Upa-parva: Varṇa-Dharma Nirṇaya (Discourse on the Marks of Varṇa and Conduct)

Chapter 182 records a technical dialogue where Bharadvāja asks Bhṛgu for criteria by which one is to be known as brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, or śūdra. Bhṛgu answers first by describing the brāhmaṇa through saṃskāra (e.g., jātakarma and related rites), purity, Vedic study, and establishment in the six duties, reinforced by disciplined conduct, truthfulness, charity, non-harm, patience, and compassion. He then sketches the kṣatriya through engagement in kṣatra-functions aligned with learning and the regulated practice of giving and receiving; the vaiśya through agriculture, cattle-protection, and trade combined with study and cleanliness; and the śūdra through the absence of Vedic commitment and degraded conduct. The chapter complicates rigid labeling by stating that certain marks may appear in a śūdra and not in a twice-born, and that one is not automatically defined by the label alone. It then pivots to prescriptive self-governance: restraining greed and anger, protecting austerity from wrath, prosperity from envy, and knowledge from pride and humiliation; valuing renunciation and non-attachment; practicing non-violence and benevolence; reducing possessions; conquering the mind by regulating prāṇa and fixing it in Brahman; and distinguishing the manifest (vyakta) from the unmanifest (avyakta). The closing returns to the ethical markers of the dvija ideal—purity, conduct, and compassion toward beings—integrating social description with inner discipline.

Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न—यदि दान, यज्ञ, व्रत और शुभ कर्म किए जाएँ तो उनका फल क्या है, और अशुभ कर्मों का परिणाम किसे भोगना पड़ता है? क्या कर्म का फल टल सकता है? → भीष्म कर्म-नियम को कठोरता से स्थापित करते हैं: काम-क्रोधादि दोषों से दूषित मन पाप में गिरता है और अपने ही कर्म-कलुष से जीव क्लेशमय लोकों में धकेला जाता है। पापाचारी दरिद्रता, दुर्भिक्ष, भय और संकटों की शृंखला में फँसते हैं—दुःख से दुःख, भय से भय बढ़ता जाता है। नास्तिक और धर्म-विमुख जन समाज में ‘धान्य में पुलाका’ या ‘पक्षियों में पुत्तिका’ की तरह कलंक-तत्त्व बनकर रहते हैं; राज्य-व्यवस्था उन्हें दण्डित कर दूर भी कर सकती है। → कर्म-फल की अनिवार्यता का निर्णायक प्रतिपादन: जैसे फूल-फल बिना किसी बाहरी प्रेरणा के अपने समय पर अवश्य आते हैं, वैसे ही पूर्वकृत कर्म अपने काल पर फलित होते हैं—कोई उसे टाल नहीं सकता। → भीष्म व्यावहारिक उपदेश देते हैं: दूसरों को उलाहना देना, उनके अपराधों की चर्चा करना व्यर्थ है; अपने हित के लिए कोमल, अनुरूप और कल्याणकारी आचरण करना चाहिए। तप, उपवास और शुद्ध आचरण ‘पहले भिगोए वस्त्र’ की तरह अंततः कर्म-मल को धो देते हैं और दीर्घ, स्थिर सुख की ओर ले जाते हैं।

Shlokas

Verse 1

ऑपन--माजण बछ। अकाल एकाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: शुभाशुभ कर्मोंका परिणाम कर्ताको अवश्य भोगना पड़ता है, इसका प्रतिपादन युधिछिर उवाच यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च । गुरूणां वापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि दान, यज्ञ, तप अथवा गुरुशुश्रूषा पुण्यकर्म है और उसका कुछ फल होता है तो वह मुझे बताइये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾਮਹ! ਜੇ ਦਾਨ, ਯੱਗ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਤਪ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 2

भीष्म उवाच आत्मनानर्थयुक्तेन पापे निविशते मन: । स्वकर्मकलुषं कृत्वा कृच्छे लोके विधीयते,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! काम, क्रोध आदि दोषोंसे युक्त बुद्धिकी प्रेरणासे मन पापकर्ममें प्रवृत्त होता है। इस प्रकार मनुष्य अपने ही कार्योद्वारा पाप करके दुःखमय लोक (नरक) में गिराया जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅਨਰਥ ਵੱਲ ਧੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਲੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਕਠਿਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्‌ क्लेशं भयाद्‌ भयम्‌ । मृतेभ्य: प्रमृतं यान्ति दरिद्रा: पापकारिण:,पापाचारी दरिद्र मनुष्य दुर्भिक्षसे दुर्भिक्ष, क्लेशसे क्लेश और भयसे भय पाते हुए मरे हुओंसे भी अधिक मृतकतुल्य हो जाते हैं

ਕਾਲ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਡਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਡਰ ਵਿੱਚ। ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਮੁਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੁਰਦਾ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्‌ स्वर्ग सुखात्‌ सुखम्‌ । श्रद्धधानाश्ष दान्ताश्न धनाढ्या: शुभकारिण:,जो श्रद्धालु, जितेन्द्रिय, धनसम्पन्न तथा शुभकर्म-परायण होते हैं, वे उत्तवसे अधिक उत्सवको, स्वर्गसे अधिक स्वर्गको तथा सुखसे अधिक सुखको प्राप्त करते हैं

ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕ—ਉਹ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਤਸਵ ਵੱਲ, ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖ ਵੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

व्यालकुण्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च । हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिका: किमत: परम्‌,नास्तिक मनुष्योंके हाथमें हथकड़ी डालकर राजा उन्हें राज्यसे दूर निकाल देता है और वे उन जंगलोंमें चले जाते हैं, जो मतवाले हाथियोंके कारण दुर्गम तथा सर्प और चोर आदिके भयसे भरे हुए होते हैं। इससे बढ़कर उन्हें और क्या दण्ड मिल सकता है?

ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਕਰਕੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਹੰਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 6

प्रियदेवातिथेयाश्व वदान्या: प्रियसाधव: । क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम्‌,जिन्हें देवपूजा और अतिथिसत्कार प्रिय है, जो उदार हैं तथा श्रेष्ठ पुरुष जिन्हें अच्छे लगते हैं, वे पुण्यात्मा मनुष्य अपने दाहिने हाथके समान मंगलकारी एवं मनको वशमें रखनेवाले योगियोंको ही प्राप्त होनेयोग्य मार्गपर आरूढ़ होते हैं

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਾਰਗ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ।

Verse 7

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु । तद्विधास्ते मनुष्याणां येषां धर्मो न कारणम्‌,जिनका उद्देश्य धर्म नहीं है, ऐसे मनुष्य मानव-समाजके भीतर वैसे ही समझे जाते हैं, जैसे धानमें थोथा पौधा और पंखवाले जीवोंमें मच्छर

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਖੋਖਲਾ, ਨਿਕੰਮਾ ਅੰਕੁਰ; ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛਰ।

Verse 8

सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति । शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम्‌,जिस-जिस मनुष्यने जैसा कर्म किया है, वह उसके पीछे लगा रहता है। यदि कर्ता पुरुष शीघ्रतापूर्वक दौड़ता है तो वह भी उतनी ही तेजीके साथ उसके पीछे जाता है। जब वह सोता है तो उसका कर्मफल भी उसके साथ ही सो जाता है। जब वह खड़ा होता है तो वह भी पास ही खड़ा रहता है और जब मनुष्य चलता है तो उसके पीछे-पीछे वह भी चलने लगता है। इतना ही नहीं, कोई कार्य करते समय भी कर्म-संस्कार उसका साथ नहीं छोड़ता। सदा छायाके समान पीछे लगा रहता है

ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜੇ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੇਟੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति । करोति कुर्वत: कर्म च्छायेवानुविधीयते,जिस-जिस मनुष्यने जैसा कर्म किया है, वह उसके पीछे लगा रहता है। यदि कर्ता पुरुष शीघ्रतापूर्वक दौड़ता है तो वह भी उतनी ही तेजीके साथ उसके पीछे जाता है। जब वह सोता है तो उसका कर्मफल भी उसके साथ ही सो जाता है। जब वह खड़ा होता है तो वह भी पास ही खड़ा रहता है और जब मनुष्य चलता है तो उसके पीछे-पीछे वह भी चलने लगता है। इतना ही नहीं, कोई कार्य करते समय भी कर्म-संस्कार उसका साथ नहीं छोड़ता। सदा छायाके समान पीछे लगा रहता है

ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਕਰੇ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

येन येन यथा यद्‌ यत्‌ पुरा कर्म समीहितम्‌ । तत्तदेकतरो भुड्क्ते नित्यं विहितमात्मना,जिस-जिस मनुष्यने अपने-अपने पूर्वजन्मोंमें जैसे-जैसे कर्म किये हैं, वह अपने ही किये हुए उन कर्मोंका फल सदा अकेला ही भोगता है

ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਉਹ ਸਦਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

स्वकर्मफलनिभक्षेपं विधानपरिरक्षितम्‌ । भूतग्राममिमं काल: समनन्‍्तात्‌ परिकर्षति,अपने-अपने कर्मका फल एक धरोहरके समान है, जो कर्मजनित अदृष्टके द्वारा सुरक्षित रहता है। उपयुक्त अवसर आनेपर यह काल इस कर्मफलको प्राणिसमुदायके पास खींच लाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਇਕ ਅਮਾਨਤ (ਨਿਕਸ਼ੇਪ) ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਸੰਭਾਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਵੇਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਉਸ ਸੰਚਿਤ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਫਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

अचोटद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वं काल॑ नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम्‌,जैसे फूल और फल किसीकी प्रेरणाके बिना ही अपने समयपर वृक्षोंमें लग जाते हैं, उसी प्रकार पहलेके किये हुए कर्म भी अपने फलभोगके समयका उल्लंघन नहीं करते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਕਸਾਵੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫਲ-ਭੋਗ ਦੇ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ।

Verse 13

सम्मानश्चावमानश्ष लाभालाभौ क्षयोदयौ । प्रवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुन:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਲਾਭ, ਘਾਟ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਤ—ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਚੱਲ ਪਏ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਪਲਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

सम्मान-अपमान, लाभ-हानि तथा उन्नति-अवनति--ये पूर्वजन्मके कर्मोके अनुसार बार-बार प्राप्त होते हैं और प्रारब्धभोगके पश्चात्‌ निवृत्त हो जाते हैं ।। आत्मना विदहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम्‌ | गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम्‌,दुःख अपने ही किये हुए कर्मोका फल है और सुख भी अपने ही पूर्वकृत कर्मोंका परिणाम है। जीव माताकी गर्भशय्यामें आते ही पूर्वशरीरद्वारा उपार्जित सुख-दुःखका उपभोग करने लगता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਗਰਭ-ਸ਼ਯਿਆ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਫਲ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਚੜ੍ਹਤ-ਉਤਰਾਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

बालो युवा च वृद्धश्व यत्‌ करोति शुभाशुभम्‌ | तस्यां तस्यामवस्थायां तत्‌ फलं प्रतिपद्यते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਾਹੇ ਬਾਲਕ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ—ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 16

कोई बालक हो, तरुण हो या बूढ़ा हो, वह जो भी शुभाशुभ कर्म करता है, दूसरे जन्ममें उसी-उसी अवस्थामें उस-उस कर्मका फल उसे प्राप्त होता है ।। यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्‌ | तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति,जैसे बछड़ा हजारों गौओंमेंसे अपनी माँको पहचानकर उसे पा लेता है, वैसे ही पहलेका किया हुआ कर्म भी अपने कर्ताके पास पहुँच जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।

Verse 17

समुन्नमग्रतो वस्त्र पश्चाच्छुध्यति कर्मणा । उपवासै: प्रतप्तानां दीर्घ सुखमनन्तकम्‌,जैसे पहलेसे क्षार आदिमें भिगोया हुआ कपड़ा पीछे धोनेसे साफ हो जाता है, उसी प्रकार जो उपवासपूर्वक तपस्या करते हैं, उन्हें कभी समाप्त न होनेवाला महान्‌ सुख मिलता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने । धर्मनिर्धूतपापानां सम्पद्यन्ते मनोरथा:,तपोवनमें रहकर की हुई दीर्घकालतककी तपस्यासे तथा धर्मसे जिनके सारे पाप धुल गये हैं, उनके सम्पूर्ण मनोरथ सफल हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਜਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

शकुनानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गति:,जैसे आकाशमें पक्षियोंके और जलमें मछलियोंके चरण-चिह्न दिखायी नहीं देते, उसी प्रकार ज्ञानियोंकी गतिका पता नहीं चलता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 20

अलमन्यैरुपालम्भै: कीर्तितिश्न व्यतिक्रमै: । पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मन:,दूसरोंको उलाहना देने तथा लोगोंके अन्यान्य अपराधोंकी चर्चा करनेसे कोई प्रयोजन नहीं है। जो काम सुन्दर, अनुकूल और अपने लिये हितकर जान पड़े, वही कर्म करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਰਮ ਸੁੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 180

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें गीदड़ और काश्यपका संवादविषयक एक सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗਿਦੜ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਇਕ ਸੌ ਅੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 181

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमो<ध्याय: ।। २८१३१ || इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਸੌ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Frequently Asked Questions

It asks by which criteria a person is to be recognized as brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya, or śūdra, and answers primarily through saṃskāra, learning, conduct, occupational orientation, and ethical discipline.

It prescribes restraint of greed and anger, protection of austerity and knowledge from corrosive emotions, cultivation of non-violence and compassion, reduction of possessions, non-attachment in engagements, and stabilization of mind through prāṇa-regulation oriented toward Brahman.

No explicit phalaśruti formula is stated here; instead, the chapter frames its ‘result’ implicitly as purification through self-control and the attainment of fearlessness and peace here and hereafter via renunciation and Brahman-oriented discipline.