Shloka 10
Adhyāya 179 — Bharadvāja’s Reductionist Inquiry into Jīva and Pañcabhūta Dissolution
गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते
gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana | sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਟਿਕਾਉ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵੇਖੋ, ਸੱਪ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਘਰ (ਬਿੱਲ) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਨਾਸਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਪ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that attachment to building and owning a home brings ongoing trouble and anxiety, whereas freedom from possessiveness—living lightly without ‘mine-ness’—supports peace. The snake exemplifies using what is available without the burden of acquisition.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he uses a brief analogy: a snake comfortably occupies a dwelling made by others. The point is to counsel a life of minimal entanglement and to discourage obsession with house-building and property.