Adhyaya 168
Śānti-parva 168: Śoka-nivṛtti-buddhi (The Cognition that Reduces Grief) and Piṅgalā’s Nairāśya
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Grief, Detachment, and Nairāśya
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to articulate the “best dharma for āśramins” and, more pointedly, the mental orientation by which one does not succumb to grief when confronted with loss (wealth, spouse, child, father). Bhīṣma replies that dharma is broadly applicable and fruitful, then emphasizes vairāgya arising from insight into the instability of worldly systems. He introduces an ancient exemplum: a brāhmaṇa consoles King Senajit, arguing that beings are entangled in suffering, that ownership-claims ("mine") are cognitively constructed, and that meetings and separations resemble logs converging and diverging in the ocean. The discourse maps cyclical alternation of sukha/duḥkha, critiques reliance on friends, enemies, wealth, or mere cleverness as guarantees of happiness, and recommends steadiness: accept what arrives without inner defeat, restrain desire, and abandon the roots of fear and sorrow. The chapter culminates in Piṅgalā’s gāthā: expectation (āśā) is a primary generator of distress, while nairāśya (hope-abandonment) is described as “supreme happiness,” enabling peaceful sleep and composure. Bhīṣma concludes that such reasoned instruction stabilizes Senajit into contentment.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शान्ति के बीच युधिष्ठिर विदुर-नीति की धारा में त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) का निर्णायक प्रश्न उठाते हैं—इन तीनों में मन को किस पर टिकाया जाए कि जीवन-विजय हो? → सभा-सा संवाद बनता है: नकुल-सहदेव जैसे धर्मार्थ-कुशल भ्राता भी बोलते हैं, पर बहस का ताप तब बढ़ता है जब भीमसेन कामना को मूल प्रेरक बताकर धर्म और अर्थ की जड़ों तक चुनौती दे देते हैं—क्या बिना काम के कोई तप, कोई प्रयत्न, कोई धर्म-आचरण संभव है? → भीम का तीक्ष्ण प्रतिपादन—‘नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति… तस्मात् कामो विशिष्यते’—त्रिवर्ग की परम्परागत श्रेणी-व्यवस्था को उलट देता है; वह कहता है कि ऋषियों का तप भी किसी-न-किसी कामना से संयुक्त है, इसलिए प्रेरणा-शक्ति के रूप में काम प्रधान है। → युधिष्ठिर (धर्मसुत) वक्ताओं की बातों को सुनकर उनकी प्रशंसा करते हैं, पर संतोष नहीं मानते; वे आगे ‘परं धर्मम्’ जानने हेतु पुनः प्रश्न करते हैं—त्रिवर्ग के पार कौन-सा धर्म है जो आसक्ति और नियति (होनी) के बीच भी मन को स्थिर रखे। → युधिष्ठिर का अगला प्रश्न संवाद को अगले अध्याय की ओर धकेलता है—कामना-प्रेरित कर्म और ‘जो होनहार है वही होता है’ जैसी नियति-ध्वनि के बीच अंतिम मानदण्ड क्या है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ८९३ “लोक हैं) नम शा+ (0) आज अत+- सप्तषष्ट्यांधेकशततमो< ध्याय: धर्म
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਜੋਂ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ—ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਠਹਿਰਾਅ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਾਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्ति: समाहिता । तेषां गरीयान् कतमो मध्यम: को लघुश्न कः,“'लोगोंकी प्रवृत्ति प्राय: धर्म, अर्थ और कामकी ओर होती है। इन तीनोंमें कौन सबसे श्रेष्ठ कौन मध्यम और कौन लघु है?”
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੁਝਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਮੱਧਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਲਘੂ ਹੈ?
Verse 3
कम्मिंश्षात्मा निधातव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै । संहृष्टा नै्ठिकं वाक्यं यथावद् वक्तुमर्हथ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਦਿਓ—ਉਹੀ ਬਾਤ ਕਹੋ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਭਰੋਸਾ ਹੈ।
Verse 4
ततोड<र्थगतितत्त्वज्ञ: प्रथमं प्रतिभानवान् | जगाद विदुरो वाक्य धर्मशास्त्रमनुस्मरन्,तब अर्थकी गति और तत्त्वको जाननेवाले प्रतिभाशाली विदुरजीने धर्मशास्त्रका स्मरण करके सबसे पहले कहना आरम्भ किया
ਤਦ ਅਰਥ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਚਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 5
विदुर उवाच बाहुश्रुत्यं तपस्त्याग: श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा । भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसम्पद:
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਤਿਆਗ, ਸ਼ਰਧਾ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ, ਖਿਮਾ, ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦਇਆ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੌਲਤ ਹਨ।
Verse 6
एतदेवाभिपद्यस्व मा ते5भूच्चलितं मन: । एतन्मूलौ हि धर्माथवितदेकपदं हि मे
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੂੰ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾ; ਇਸ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਡੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਇਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।
Verse 7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोका: प्रतिष्ठिता: । धर्मेण देवा ववृधुर्धर्मे चार्थ: समाहित:
ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਥ ਵੀ ਸੁਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 8
धर्मो राजन् गुण: श्रेष्ठो मध्यमो हार्थ उच्यते । कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिण:,राजन! धर्म ही श्रेष्ठ गुण है, अर्थको मध्यम बताया जाता है और काम सबकी अपेक्षा लघु है; ऐसा मनीषी पुरुष कहते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਹੈ; ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ—ਇਉਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तस्माद् धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना । तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यथात्मनि
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 10
वैशमग्पायन उवाच समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारद: । पार्थो धर्मार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक््यं प्रचोदित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਸ ਨਿਪੁਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 11
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! विदुरजीकी बात समाप्त होनेपर धर्म और अर्थके तत्त्वको जाननेवाले अर्थशास्त्रविशारद अर्जुनने युधिष्ठिरकी आज्ञा पाकर कहा ।।
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ—ਇਹ ਸਭ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।
Verse 12
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रम: । न हाते<र्थन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुति:,अर्थ ही समस्त कर्मोकी मर्यादाके पालनमें सहायक है। अर्थके बिना धर्म और काम भी सिद्ध नहीं होते--ऐसा श्रुतिका कथन है
ਅਰਥ ਹੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ ਕਿ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ।
Verse 13
विषयैरर्थवान् धर्ममाराधयितुमुत्तमम् । काम च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभि:,धनवान मनुष्य धनके द्वारा उत्तम धर्मका पालन और अजितेन्द्रिय पुरुषोंके लिये दुर्लभ कामनाओंकी प्राप्ति कर सकता है
ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਯ-ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਭੋਗ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 14
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुति: । अर्थसिद्धया विनिर्वृत्तावुभावेती भविष्यत:,श्रुतिका कथन है कि धर्म और काम अर्थके ही दो अवयव हैं। अर्थकी सिद्धिसे उन दोनोंकी भी सिद्धि हो जायगी
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਅਰਥ ਦੇ ਹੀ ਦੋ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
तदगतार्थ हि पुरुषं विशिष्टततरयोनय: । ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते,जैसे सब प्राणी सदा ब्रह्माजीकी उपासना करते हैं, उसी प्रकार उत्तम जातिके मनुष्य भी सदा धनवान् पुरुषकी उपासना किया करते हैं
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚ ਕੁਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਾਭ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जटाजिनधरा दान्ता: पड़्कदिग्धा जितेन्द्रिया: । मुण्डा निस्तन्तवश्वापि वसन्त्यर्थार्थिन: पृथक्
ਜਟਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਯਮੀ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਕੀਚੜ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ—ਮੁੰਡਿਤ ਮਸਤਕ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵੀ ਅਰਥ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 17
काषायवसनाश्रान्ये श्मश्रुला हीनिषेविण: । विद्वांसश्वैव शान्ताश्न मुक्ता: सर्वपरिग्रहै:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਅਜੇਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਵੇਖੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ, ਕਸਾਯ (ਗੇਰੂਏ) ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਾਢੀ-ਮੂੰਛ ਵਾਲੇ, ਅਲਪਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अर्थार्थिन: सन्ति केचिदपरे स्वर्गकांक्षिण: । कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं धर्ममनुछिता:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਰਥ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਵਰਗ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਾਰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਿਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਅਜੇਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
आस्तिका नास्तिकाश्नैव नियता: संयमे परे । अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता
ਬਹੁਤੇ ਆਸਤਿਕ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਵੇਕ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੁੱਖਤਾ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ—ਜੋ ਠੀਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਅਰਥਵਾਨਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
भृत्यान् भोगैर्द्धिषो दण्डैयों योजयति सो<र्थवान् | एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मत॑ं मम यथातथम् | अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयो:
ਧਨਵਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਤ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਲੇ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹਨ।
Verse 21
वैशम्पायन उवाच ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् । नकुल: सहदेवश्न वाक्यं जगदतु: परम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਗੱਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰੱਖੀ।
Verse 22
नकुलसहदेवावूचतुः आसीनश्न शयानश्ष विचरन्नपि वा स्थित: । अर्थयोगं दृढं कुर्याद् योगैरुच्चावचैरपि
ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਮਨੁੱਖ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੜਾ ਹੋਵੇ—ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਰਥ-ਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਿਕਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अस्मिंस्तु वै विनिर्वत्ते दुर्लभे परमप्रिये । इह कामानवाप्रोति प्रत्यक्ष नात्र संशय:
ਧਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਦੁਲੱਭ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 24
योरर्रथों धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुत: । तद्धि त्वामृतसंवादं तस्मादेताौ मताविह,जो धन धर्मसे युक्त हो और जो धर्म धनसे सम्पन्न हो, वह निश्चितरूपसे आपके लिये अमृतके समान होगा, यह हम दोनोंका मत है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਧਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਧਨ ਨਾਲ ਸਮਰਥਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 25
अनर्थस्य न कामो<स्ति तथार्थो5धर्मिण: कुत: । तस्मादुद्धिजते लोको धर्मार्थाद् यो बहिष्कृत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇ? ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਦਾ ਚੌਕੰਨੇ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तस्माद् धर्मप्रधानेन साध्यो<र्थ: संयतात्मना । विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि
ਇਸ ਲਈ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਅਰਥ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਾਚਰਨ, ਫਿਰ ਧਨ-ਅਰਜਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
धर्म समाचरेत् पूर्व ततो<र्थ धर्मसंयुतम् ततः काम चरेत् पश्चात् सिद्धार्थ: स हि तत्परम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਅਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਾਮ (ਵਿਧੀ-ਸੰਮਤ ਭੋਗ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਧ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧਾਰਥ ਤੇ ਸਫਲ-ਮਨੋਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
वैशग्पायन उवाच विरेमतुस्तु तद् वाक्यमुक्त्वा तावश्चिनो:सुतौ । भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ—ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 29
भीमयेन उवाच नाकाम: कामयत्यर्थ नाकामो धर्ममिच्छति । नाकाम: कामयानो<स्ति तस्मात् कामो विशिष्यते
ਭੀਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਰਾਜ! ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ ਅਚਰਨ ਦੀ। ਕਾਮਨਾਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 30
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिता: । पलाशफलमूलादा वायुभक्षा: सुसंयता:
ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ—ਕਦੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ—ਘਣੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
किसी-न-किसी कामनासे संयुक्त होकर ही ऋषि-लोग तपस्यामें मन लगाते हैं। फल, मूल और पत्ते चबाकर रहते हैं। वायु पीकर मन और इन्द्रियोंका संयम करते हैं ।।
ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਲ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਚਬਾ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ‘ਵਾਯੂ ਪੀ ਕੇ’ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੇਦ-ਉਪਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ, ਯਜ્ઞ ਕਰਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਉਪਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
वणिज: कर्षका गोपा: कारव: शिल्पिनस्तथा । देवकर्मकृतश्लैव युक्ता: कामेन कर्मसु,व्यापारी, किसान, ग्वाले, कारीगर और शिल्पी तथा देवसम्बन्धी कार्य करनेवाले लोग भी कामनासे ही अपने-अपने कर्मोमें लगे रहते हैं
ਵਪਾਰੀ, ਕਿਸਾਨ, ਗੋਪਾਲ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ—ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ—ਸਭ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नरा: कामेन संयुता: । कामो हि विविधाकार: सर्व कामेन संततम्,कामनासे युक्त हुए दूसरे मनुष्य समुद्रमें भी घुस जाते हैं। कामनाके विविध रूप हैं तथा सारा कार्य ही कामनासे व्याप्त है
ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਕਰਮ-ਵਿਹਾਰ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
Verse 34
नास्ति नासीन्नाभविष्यद् भूतं कामात्मकात् परम् | एतत् सारं महाराज धर्मार्थावत्र संस्थितौ
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਾਮਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਕਦੇ ਸੀ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਮ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ! ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोडर्थधर्मत: । श्रेयस्तैलं हि पिण्याकाद् घृतं श्रेय उदश्वित: । श्रेय: पुष्पफलं काष्ठात् कामो धर्मार्थियोर्वर:
ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਾਰ ਮੱਖਣ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਾਰ ਕਾਮ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਲੀ ਨਾਲੋਂ ਤੇਲ ਉੱਤਮ, ਛਾਛ ਨਾਲੋਂ ਘੀ ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਉੱਤਮ—ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਮ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 36
पुष्पतो मथ्विव रस: काम आशभ्यां तथा स्मृतः । कामो धर्मार्थयोर्योनि: कामश्चाथ तदात्मक:
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਮ ਹੀ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਦਾ ਮੂਲ/ਯੋਨੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ।
Verse 37
नाकामतो ब्राह्मुणा: स्वन्नमर्थान् नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्य: । नाकामतो विविधा लोकचेष्टा तस्मात् काम: प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्ट:
ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਚੰਗਾ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
सुचारुवेषाभिरलंकृताभि- मंदोत्कटाभि: प्रियदर्शनाभि: । रमस्व योषाभिरुपेत्य काम॑ कामो हि राजन् परमो भवेन्न:
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਾਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਯੌਵਨ-ਮਦ ਨਾਲ ਮਸਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਮ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य मा भूद् विचारस्तव धर्मपुत्र । स्यात् संहितं सद्धिरफल्गुसारं ममेति वाक्यं परमानृशंसम्
ਧਰਮਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਟਾ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਸੰਗਠਿਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਨੀਚਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰਭੂਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੈ—ਐਸਾ ਕਿ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 40
धर्मार्थकामा: सममेव सेव्या यो होकभक्त: स नरो जघन्य: । तयोस्तु दाक्ष्यं प्रवदन्ति मध्य॑ स उत्तमो यो5भिरतस्त्रिवर्गे
ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸਮਤੋਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸੇਵਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਾ ਹੀ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਧਮ ਹੈ; ਜੋ ਦੋ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 41
प्राज्ञ: सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैरुपेत: । ततो वच: संग्रहविस्तरेण प्रोक्त्वाथ वीरान् विरराम भीम:
ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਭੀਮ—ਚੰਦਨ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਵੀਰ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 42
ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक् । उवाच वाचावितथं स्मयन् वै लब्धश्रुतां धर्मभूृतां वरिष्ठ:
ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ—ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮੀਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 43
युधिछिर उवाच निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्रा: सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणा: । विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्य- मुक्त यद्धै नैष्ठिकं तच्छुतं मे । इदं त्ववश्यं गदतो ममापि वाक््यं निबोधध्वमनन्यभावा:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਬੰਧੂਓ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ-ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣੋ।
Verse 44
यो वै न पापे निरतो न पुण्ये नार्थ न धर्मे मनुजो न कामे । विमुक्तदोष: समलोष्टकाञज्चनो विमुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धे:
ਜੋ ਨਾ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ; ਨਾ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧਨ ਵਾਂਗ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 45
भूतानि जातिस्मरणात्मकानि जराविकारैश्न समन्वितानि । भूयश्व तैस्तै: प्रतिबोधितानि मोक्ष प्रशंसन्ति न तं च विद्य:
ਕੁਝ ਜੀਵ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸ ਮੋਖ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 46
स्नेहेन युक्तस्य न चास्ति मुक्ति- रिति स्वयम्भूर्भगवानुवाच । बुधाश्न निर्वाणपरा भवन्ति तस्मान्न कुर्यात् प्रियमप्रियं च
ਸਵਯੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਸਨੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਵਾਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ‘ਪਿਆਰਾ’ ਜਾਂ ‘ਨਾਪਸੰਦ’ ਨਾ ਬਣਾਵੇ।
Verse 47
एतत् प्रधानं च न कामकारो यथा नियुक्तोडस्मि तथा करोमि । भूतानि सर्वाणि विधिरन्नियुद्धक्ते विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨਨ ਹੀ ਮੋਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਾਅ ਹੈ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਧੀ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ-ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਵਿਧੀ (ਦੈਵ) ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
Verse 48
न कर्मणा55प्रोत्यनवाप्यमर्थ यद्भावि तद्वै भवतीति वित्त । त्रिवर्गहीनो5पि हि विन्दते<र्थ तस्मादहो लोकहिताय गुहाम्
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਜਾਣੋ। ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਾਏ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚ ਗੁਫ਼ਾ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
मनुष्य कर्मद्वारा अप्राप्य अर्थ नहीं पा सकता। जो होनहार है, वही होता है; इस बातको तुम सब लोग जान लो। मनुष्य त्रिवर्गसे रहित होनेपर भी आवश्यक पदार्थको प्राप्त कर लेता है; अतः मीक्षप्राप्तिका गूढ़ उपाय (ज्ञान) ही जगत्का वास्तविक कल्याण करनेवाला है ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੁਕਤਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹರ್ಷਧੁਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅਗਰਵੀਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। (ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਸਭ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਭਾਵੀ ਹੈ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਉਪਾਯ—ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ—ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਲ ਕਲਿਆਣ ਹੈ।)
Verse 50
सुचारुवर्णाक्षरचारु भूषितां मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम् । निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां गिरं नरेन्द्रा: प्रशशंसुरेव ते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਉਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੁਰ-ਵਿਆੰਜਨ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਦੀ ਕਾਂਟੇ ਵਰਗੀ ਕਠੋਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 51
स चापि तान् धर्मसुतो महामना- स्तदा प्रतीतान् प्रशशंस वीर्यवान् | पुनश्न पप्रच्छ सरिद्वरासुतं ततः परं धर्ममहीनचेतसम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਮਹਾਮਨਾ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਧਰਮਪੁਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਜਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਉਦਾਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਕੋਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚਤਰ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 166
इस प्रकार श्रीमयहाभारत थान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें खड॒गकी उत्पत्तिका कथनविषयक एक सौ छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 167
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि षड्जगीतायां सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵਣਿ ਸ਼ਡ੍ਜਗੀਤਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤਸ਼ਸ਼੍ਟ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧਿਆਇਃ।
Frequently Asked Questions
How to remain mentally stable and ethically grounded when confronted with bereavement and loss, without collapsing into śoka driven by attachment and expectation.
Grief is intensified by mamatva and āśā; by recognizing inevitable separation, restraining desire, and practicing equanimity toward sukha/duḥkha, one attains a steadier mind oriented toward liberation.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers pragmatic validation: the exemplum concludes with Senajit becoming composed and content, presenting psychological stabilization as the immediate ‘fruit’ of the teaching.