
संधेयासंधेय-पुरुषनिर्णयः (Criteria for Allies and Non-Allies) — with the opening of the Gautama narrative
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Counsel on Alliance, Friendship, and Avoidance of Harmful Associates
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define what kinds of people are ‘saumya’ (agreeable/fit for intimacy), with whom the highest affection arises, and who remains ‘kṣamā’ (enduring/forbearing, dependable) in the present and the future. He asserts that wealth and kin do not remain where true friends do not remain, underscoring friendship as a primary social anchor. Bhīṣma answers by distinguishing saṃdheya (fit for alliance) and asaṃdheya (unfit) persons. He lists asaṃdheya traits: greed, cruelty, abandonment of dharma, deception, pettiness, habitual wrongdoing, constant suspicion, laziness, procrastination, crookedness, exploitation, desertion in adversity, atheistic contempt for Veda, instability, slander, envy, gambling, harshness, opportunism toward friends, irrational anger, sudden aversion, and particularly ingratitude and betrayal. He then lists saṃdheya traits: good lineage and speech, learning and discernment, gratitude, self-control, truthfulness, steadiness, freedom from envy, reasonable satisfaction, loyalty under strain, confidentiality regarding friends’ faults, and care for dependents. Bhīṣma concludes that a kingdom expands through alliance with such persons, while identifying the kṛtaghna (ungrateful) as the worst among the दोषयुक्त (fault-laden). Prompted for elaboration, Bhīṣma begins an ancient illustrative account set in the north: a brahmin named Gautama enters a mleccha-associated settlement seeking livelihood, receives support from a wealthy dāsyu, becomes habituated to violence, and is confronted by a disciplined, Veda-trained friend who urges a return to truth, restraint, and compassion; Gautama responds with self-disclosure and proposes departure the next day.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि समस्त कर्म-फल का मूल तप है; बिना तप के मूढ़ मनुष्य क्रिया का फल नहीं पा सकता। → भीष्म तप की सर्वव्यापक सत्ता को क्रमशः विस्तृत करते हैं—प्रजापति ने तप से सृष्टि रची, ऋषियों ने तप से वेद पाए, अन्न-फल-मूल, औषधि-आरोग्य और विविध साधन-क्रियाएँ भी तप से सिद्ध होती हैं। → तप की परिभाषा बाह्य कष्ट से ऊपर उठकर नैतिक अनुशासन में प्रतिष्ठित होती है—अहिंसा, सत्यवचन, दान, इन्द्रियनिग्रह को ‘उपवास से भी श्रेष्ठ तप’ कहा जाता है; और संन्यास को परम तप के रूप में प्रतिष्ठा मिलती है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि देवता भी तप से महत्त्व को प्राप्त हुए; इच्छित फल, यहाँ तक कि देवत्व भी, तप से निश्चित रूप से सुलभ है—तप ही साधन और सिद्धि दोनों का मूल है।
Verse 1
पम्प बछ। ््ज्टस:, एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: तपकी महिमा भीष्म उवाच सर्वमेतत् तपोमूलं कवय: परिचक्षते | न हातप्ततपा मूढ: क्रियाफलमवाप्तुते,भीष्मजीने कहा--राजन्! इस सर्च्य जगत्का मूल कारण तप ही है, ऐसा विद्वान् पुरुष कहते हैं। जिस मूढ़ने तपस्या नहीं की है, उसे अपने शुभ कर्मोका फल नहीं मिलता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮੂਰਖ ਨੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 2
प्रजापतिरिदं सर्व तपसैवासृजत् प्रभु: । तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे,भगवान् प्रजापतिने तपसे ही इस समस्त संसारकी सृष्टि की है तथा ऋषियोंने तपसे ही वेदोंका ज्ञान प्राप्त किया है
ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तपसैव ससर्जान्न फलमूलानि यानि च । त्रील्लॉकांस्तपसा सिद्धा: पश्यन्ति सुसमाहिता:,जो-जो फल, मूल और अन्न हैं, उनको विधाताने तपसे ही उत्पन्न किया है। तपस्यासे सिद्ध हुए एकाग्रचित्त महात्मा पुरुष तीनों लोकोंको प्रत्यक्ष देखते हैं
ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜੋ-ਜੋ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਸੁਸਮਾਹਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 4
ओऔषधान्यगदादीनि क्रियाश्व विविधास्तथा । तपसैव हि सिद्धान्ति तपोमूलं हि साधनम्,औषध, आरोग्य आदिकी प्राप्ति तथा नाना प्रकारकी क्रियाएँ तपस्यासे ही सिद्ध होती हैं; क्योंकि प्रत्येक साधनकी जड़ तपस्या ही है
ਦਵਾਈਆਂ, ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਾਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤਪ ਹੀ ਹੈ।
Verse 5
यद् दुरापं भवेत् किंचित् तत् सर्व तपसो भवेत् । ऐश्वर्यमृषय: प्राप्तास्तपसैव न संशय:,संसारमें जो कुछ भी दुर्लभ वस्तु हो, वह सब तपस्यासे सुलभ हो सकती है। ऋषियोंने तपस्यासे ही अणिमा आदि अष्टविध ऐश्वर्यको प्राप्त किया है, इसमें संशय नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 6
सुरापो5सम्मतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पग: । तपसैव सुतप्तेन नर: पापात् प्रमुच्यते,शराबी, किसीकी सम्मतिके बिना ही उसकी वस्तु उठा लेनेवाला (चोर), गर्भहत्यारा और गुरुपत्नीगामी मनुष्य भी अच्छी तरह की हुई तपस्याद्वारा ही पापसे छुटकारा पाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ, ਬਿਨਾ ਸਹਿਮਤੀ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੇ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तपसो बहुरूपस्य तैस्तैद्वरि: प्रवर्ततः । निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात् परम्,तपस्याके अनेक रूप हैं और भिन्न-भिन्न साधनों एवं उपायोंद्वारा मनुष्य उसमें प्रवृत्त होता है; परंतु जो निवृत्तिमार्गसे चल रहा है, उसके लिये उपवाससे बढ़कर दूसरा कोई तप नहीं है
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ।
Verse 8
अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रह: । एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात् परम्,महाराज! अहिंसा, सत्यभाषण, दान और इन्द्रिय-संयम--इन सबसे बढ़कर तप है और उपवाससे बड़ी कोई तपस्या नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਤਪ ਉਪਵਾਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 9
न दुष्करतं दानान्नातिमातरमाश्रय: । त्रैविद्येभ्य: परं नास्ति संन्यास: परम तप:,दानसे बढ़कर कोई दुष्कर धर्म नहीं है, माताकी सेवासे बड़ा कोई दूसरा आश्रय नहीं है, तीनों वेदोंके विद्वानोंसे श्रेष्ठ कोई विद्वान् नहीं है और संन्यास सबसे बड़ा तप है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯ (ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ) ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ।
Verse 10
इन्द्रियाणीह रक्षन्ति स्वर्गधर्माभिगुप्तये । तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात् परम्,इस संसारमें धार्मिक पुरुष स्वर्गके साधनभूत धर्मकी रक्षाके लिये इन्द्रियोंको सुरक्षित (संयमशील बनाये) रखते हैं। परंतु धर्म और अर्थ दोनोंकी सिद्धिके लिये तप ही श्रेष्ठ साधन है और उपवाससे बढ़कर कोई तपस्या नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਸਵਰਗ-ਸਾਧਕ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 11
ऋषय: पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिण: । यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च,ऋषि, पितर, देवता, मनुष्य, पशु-पक्षी तथा दूसरे जो चराचर प्राणी हैं, वे सब तपस्यामें ही तत्पर रहते हैं। तपस्यासे ही उन्हें सिद्धि प्राप्त होती है। इसी प्रकार देवताओंने भी तपस्यासे ही महत्त्वपूर्ण पद प्राप्त किया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਮਿਰਗ-ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
तप: परायणा: सर्वे सिद्ध्यन्ति तपसा च ते । इत्येवं तपसा देवा महत्त्व प्रतिपेदिरे,ऋषि, पितर, देवता, मनुष्य, पशु-पक्षी तथा दूसरे जो चराचर प्राणी हैं, वे सब तपस्यामें ही तत्पर रहते हैं। तपस्यासे ही उन्हें सिद्धि प्राप्त होती है। इसी प्रकार देवताओंने भी तपस्यासे ही महत्त्वपूर्ण पद प्राप्त किया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤਪ ਦੇ ਪਰਾਯਣ ਹਨ; ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 13
इमानीष्टविभागानि फलानि तपस: सदा । तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात्,ये जो भिन्न-भिन्न अभीष्ट फल कहे गये हैं, वे सब सदा तपस्यासे ही सुलभ होते हैं। तपस्यासे निश्चय ही देवत्व भी प्राप्त किया जा सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੌਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਪ ਨਾਲ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 161
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि तपः:प्रशंसायामेकषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਤਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
How a ruler (and any household) should decide whom to trust and ally with when external markers—wealth, kinship, social proximity—may conceal traits that predict betrayal, instability, or harm.
Treat alliance and friendship as virtue-based commitments: prefer the grateful, restrained, steady, and confidential; avoid the deceitful, unstable, violent, and especially the ungrateful betrayer, even if other advantages appear.
Yes: the chapter frames correct discernment in friendship and alliance as a governance-critical skill—its ‘fruit’ is the expansion and stability of the realm, while misjudgment (especially tolerating kṛtaghnatā) leads to predictable social and political decay.