Shloka 12
Satya-lakṣaṇa (The Characteristics and Forms of Truth) | सत्यलक्षणम्
एष चेष्टयते सम्यक् प्राणिन: सम्यगायतः: । असम्यगायतो भूयश्चनेष्टते विकृतं नूषु
eṣa ceṣṭayate samyak prāṇinaḥ samyag-āyataḥ | asamyag-āyato bhūyaś ceṣṭate vikṛtaṃ nṛṣu ||
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਤੱਤਵ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਸਮਤੋਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਵਿਕਾਰ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
नारद उवाच
Educational Q&A
Rightly regulated prāṇa (vital force) sustains orderly action and well-being; when prāṇa becomes imbalanced or improperly directed, it produces disorder—both as bodily विकृति (abnormality) and as distorted activity—implying an ethical need for self-regulation and balance.
In Śānti Parva’s instructional setting, Nārada explains a principle of embodied life: the properly functioning life-breath animates all beings, while its improper functioning leads to dysfunction and disturbance in humans.