Shloka 23
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसड्विनाम् । परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव
catuṣpāt-pakṣikīṭānāṁ prāṇināṁ sneha-saḍvinām | paraloka-gati-sthānāṁ muni-yajña-kriyā iva ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚੌਪਾਏ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਸਨੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਜੀਵ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Natural affection for one’s offspring exists even among animals and insects, but mere attachment-driven care does not automatically generate spiritual merit for the afterlife; intentional dharmic discipline—exemplified by sages’ sacrificial and prescribed acts—bears fruit in the next world.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira by contrasting instinctive, attachment-based parental behavior in creatures with the deliberate, merit-producing religious practices of sages aimed at the soul’s post-mortem destiny.