Adhyaya 132
Bala and Dharma in Kṣatriya Governance (बल-धर्म सम्बन्धः)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व) — Bhīṣma’s Instruction on Kingship
Bhīṣma outlines a pragmatic doctrine in which dharma and artha appear ‘directly visible’ for a kṣatriya who understands outcomes, warning against reliance on merely ‘indirect’ or performative righteousness. He states that confusing adharma as dharma is as elusive as a wolf’s footprint, and that the consequences of dharma/adharma are not always immediately legible to observers. The discourse then asserts the social predominance of bala (power/force): resources, prosperity, and administrative support accrue to the powerful, while the weak face vulnerability, contempt, and fear-driven insecurity. Bhīṣma argues that protective capacity and truthfulness can jointly avert grave danger, yet he prioritizes bala as the condition through which dharma is operationalized—dharma is said to be ‘established in power’ and to follow power as smoke follows wind. The chapter also treats reputational injury and social humiliation as forms of suffering akin to death-in-life. Finally, it provides a remedial program for one marked by wrongdoing: study of the Vedic triad, service to learned authorities, gentle speech and conduct, magnanimity, advantageous marriage alliances, disciplined self-presentation, moderation in speech, and sustained effort—promising social honor and beneficial outcomes beyond this life for reformed conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, राज्य-धर्म के शिखर से उतरकर ‘आपत्ति’ की धूल में खड़े हैं—वे भीष्म से पूछते हैं: जब सेना, कोश, मित्र और मंत्रि-बल टूट चुका हो और बलवान शत्रु चढ़ आया हो, तब राजा के लिए कौन-सा कर्म शेष रहता है? → प्रश्न के भीतर प्रश्न उभरता है—क्या राजा को धन-सेना बचानी चाहिए, या प्राण, या अंतःपुर, या प्रतिष्ठा? श्लोक संकेत करते हैं कि कुछ आपदाएँ केवल कोश-बल त्यागकर टाली जा सकती हैं; पर त्याग की सीमा कहाँ है, और किसका त्याग अधर्म बन जाता है? → भीष्म का निर्णायक विधान: आपत्ति में राजा को ‘शीघ्र’ निर्णय करना चाहिए—या तो शीघ्र संधि (साम) से संकट हटाए, या तीक्ष्ण पराक्रम (दण्ड/युद्ध) से। और जहाँ संभव हो वहाँ आत्म-त्याग नहीं; अंतःपुर-रक्षा, राज्य-रक्षा और नीति-रक्षा प्रथम। यदि युद्ध अपरिहार्य हो तो वीरगति भी धर्म-मार्ग है—युद्ध में प्राण त्यागने वाला इन्द्रलोक की प्राप्ति करता है। → भीष्म उपायों की शृंखला खोलते हैं: शत्रु-पक्ष में मृदुता लाने हेतु लोक-प्रसिद्ध आचार (सर्वलोकागम) का सहारा, विनय और विश्वास-नीति; मधुर वचन से विरोधी दल के मंत्रियों/आसपास के लोगों को साधना; मंत्र-युक्ति से बाधाएँ लाँघकर स्वयं अवसर बनाना। सार यह कि दुर्बल राजा को समय, उपाय और लक्ष्य—तीनों में तीव्रता रखनी चाहिए। → युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर ‘संधि बनाम पराक्रम’ पर टिकता है, पर अगला संकेत यही है कि इन उपायों का चयन किन परिस्थितियों में, किस क्रम से, और किन नैतिक सीमाओं के भीतर किया जाए—यह विवेचन आगे और सूक्ष्म होगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल छा अ<-छकऋाज (आपडद्धर्मपर्व) एकत्रिशदधिकशततमो< ध्याय: आप्त्तिग्रस्त राजाके कर्तव्यका वर्णन युधिछिर उवाच क्षीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु । परिशड्किततवृत्तस्य श्रुतमन्त्रस्य भारत
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਾਧਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਟਾਲਮਟੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ (ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ); ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਗੁਪਤ ਨਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸੁਣ ਲਈ ਹੋਵੇ—ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਤੇ ਮਨੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ?
Verse 2
विभक्तपुरराष्ट्रस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च । असम्भावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वश:
ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਟ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ—ਐਸੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਆਕ੍ਰਾਂਤ, ਆਫ਼ਤ-ਜ਼ਦਾ ਰਾਜੇ ਲਈ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ?
Verse 3
परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा । आपन्नचेतसो ब्रूहि कि कार्यमवशिष्यते
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਚੜ੍ਹ ਆਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਵੇ—ਦੱਸੋ, ਉਸ ਲਈ ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਬਚਦਾ ਹੈ?
Verse 4
भीष्म उवाच बाह्याश्चेद् विजिगीषु: स्याद् धर्मार्थकुशल: शुचि: । जवेन संधि कुर्वीत पूर्व भुक्तान् विमोचयेत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਨ! ਜੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਾਹਰਲਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੇ ਉਹ ਆਕ੍ਰਮਣਕਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यो<धर्मविजिगीशु: स्याद् बलवान् पापनिश्चय: । आत्मन: संनिरोधेन संधि तेनापि रोचयेत्
ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪਾਪਮਈ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝੋ; ਨਾਸਕਾਰੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਾ ਪਵੋ।
Verse 6
अपास्य राजधानी वा तरेद् द्रव्येण चापदम् | तद्धभावयुक्तो द्रव्याणि जीवन् पुनरुपार्जयेत्
ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜੋਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਨ ਮੁੜ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यास्तु कोशबलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापद: । कस्तत्राधिकमात्मान संत्यजेदर्थधर्मवित्
ਜਿੱਥੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸੈਨਾਬਲ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਕੌਣ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼—ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ—ਤਿਆਗੇਗਾ?
Verse 8
अवरोधान् जुगुप्सेत का सपत्नधने दया । न त्वेवात्मा प्रदातव्य: शक्ये सति कथंचन
ਜਦੋਂ ਸ਼ਤਰੂ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਤੋੜ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ ਧਨ ਅਤੇ ਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 9
युधिछ्िर उवाच आशभ्यन्तरे प्रकुपिते बाहरी चोपनिपीडिते । क्षीणे कोशे श्रुते मन्त्रे कि कार्यमवशिष्यते
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਸ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਤਰੂ ਤਿੱਖਾ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 10
भीष्म उवाच क्षिप्रं वा संधिकाम: स्यात् क्षिप्रं वा तीक्षणविक्रम: । तदापनयनं क्षिप्रमेतावत् साम्परायिकम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਸੰਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਫੌਰਨ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮੌਤ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
अनुरुक्तेन चेष्टेन हृष्टन जगतीपति: । अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति भूमिप:
ਜੇ ਫੌਜ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀ-ਖਿੜਦੀ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਵੀ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 12
हतो वा दिवमारोहेद्धत्वा वा क्षितिमावसेत् । युद्धे हि संत्यजन् प्राणान् शक्रस्यैति सलोकताम्
ਜੇ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वलोकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च । विश्वासाद् विनयं कुर्याद् विश्वसेच्चाप्युपायत:
ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਜਮਾਕੇ, ਜੰਗ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ।
Verse 14
अपचिक्रमिषु: क्षिप्रं साम्ना वा परिसान्त्वयन् । विलड्घयित्वा मन्त्रेण तत: स्वयमुपक्रमेत्
ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹਟ ਜਾਏ—ਯਾ ਤਾਂ ਸਾਮ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸੰਪੱਤੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय: ।। २१३१ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a ruler should treat dharma when social order depends on enforceable power: Bhīṣma argues that ideals lacking protective capacity become ineffective, making governance a test of practicable ethics rather than symbolic virtue.
Dharma, in the political realm, must be institutionally supported—bala is portrayed as the enabling condition for protection and justice, while personal conduct (truthfulness, restraint, measured speech) sustains legitimacy.
A results-oriented closure is implied: adopting the prescribed rehabilitative conduct leads to public esteem (pūjā) in this world and ‘great fruit’ (mahat phalam) beyond, functioning as a pragmatic incentive structure rather than a formal phalaśruti stanza.