Shloka 8
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
आपद्द्वारेषु युक्त: स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव । शैलवर्षोदकानीव द्विजान् सिद्धान् समाश्रयेत् । अर्थकाम: शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम्
āpad-dvāreṣu yuktaḥ syāj jala-prasravaṇeṣv iva | śaila-varṣodakānīva dvijān siddhān samāśrayet | artha-kāmaḥ śikhāṁ rājā kuryād dharma-dhvajopamām ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਆਫ਼ਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕ ਬੰਨ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲੋਕ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਦਵਿਜ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਧਰਮ-ਧਵਜਧਾਰੀ ਕਪਟੀ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੀ ਧਰਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must proactively secure points of vulnerability against impending crises, rely on competent spiritual-intellectual advisers (siddha Brahmins), and recognize that political life can involve strategic use of outward symbols of virtue—while warning that such ‘dharma-banner’ display can be hypocritical when driven purely by self-interest.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical governance: fortify weak points before disaster strikes, seek guidance from accomplished Brahmins, and understand how rulers may adopt public signs of righteousness to achieve political ends.