Adhyaya 113
Ālasyadoṣa-nirdeśa (On the Fault of Negligence) — The Camel’s Long-Neck Exemplum
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Duty)
Yudhiṣṭhira asks what a ruler should do and by doing what he becomes ‘sukhī’ (secure, well-governed, at ease). Bhīṣma replies with a focused instruction on correct royal conduct and introduces a cautionary narrative: a camel, endowed through austerity with an extraordinarily long neck, becomes negligent and avoids purposeful movement. During severe weather it shelters, leaving its extended neck vulnerable; a jackal, driven by hunger, gradually consumes the exposed neck. When the camel finally attempts to retract it, the delay proves fatal—illustrating how negligence and poor judgment can convert even extraordinary advantages into liabilities. Bhīṣma then pivots to prescriptive rājadharma: abandon this pattern, cultivate yoga-like restraint (niyatendriyatā), and ground victory in बुद्धि (deliberative intelligence), echoing a Manu-style maxim that success is rooted in intellect. He classifies actions by the primacy of बुद्धि versus mere physical force, and concludes that a kingdom stands firm for the diligent ruler who controls senses, keeps counsel, understands protected policy, and maintains good allies; through examined decision-making and allied support, the whole earth is governable.
Chapter Arc: Bhīṣma turns to Yudhiṣṭhira with a promise: he will declare the king’s decisive duties—what must be done so that a ruler may become truly happy and stable in rule. → To warn against wrong conduct, Bhīṣma introduces an old tale—of a camel who receives a boon from a great giver (Brahmā), yet, intoxicated by fortune, falls into indolence and refuses timely movement and effort. → The camel, sluggish and deluded by time, tries too late to save itself—its neck jerking up and down—while a jackal (with its mate) devours it; the boon becomes meaningless before the consequence of laziness and delayed action. → Bhīṣma draws the royal lesson: works accomplished by बुद्धि (intelligence, foresight, policy) are the highest; those done by arms are middling; those relying on mere burden-bearing and brute endurance are lowest. Therefore, the king must act with discernment, timely resolve, and shāstra-guided prudence.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ९१ “लोक हैं।) ऑपनआक्राा बछ। अकाल दादशाधिकशततमो< ध्याय: एक तपस्वी ऊँटके आलस्यका कुपरिणाम और राजाका कर्तव्य युधिष्ठिर उदाच किं पार्थिवेन कर्तव्यं कि च कृत्वा सुखी भवेत् । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभूतां वर,युधिष्ठिरने पूछा--समस्त धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ पितामह! राजाको क्या करना चाहिये? क्या करनेसे वह सुखी हो सकता है? यह मुझे यथार्थरूपसे बताइये?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।”
Verse 2
भीष्म उवाच हन्त ते5हं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यकनिश्चयम् । यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत्,भीष्मजीने कहा--नरेश्वर! राजाका जो कर्तव्य है और जो कुछ करके वह सुखी हो सकता है, उस कार्यका निश्चय करके अब मैं तुम्हें बतलाता हूँ, उसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 3
न चैवं वर्तितव्यं सम यथेदमनुशुश्रुम । उष्टस्य तु महद् वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! हमने एक ऊँटका जो महान वृत्तान्त सुन रखा है, उसे तुम सुनो। राजाको वैसा बर्ताव नहीं करना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਊਠ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
Verse 4
जातिस्मरो महानुष्ट: प्राजापत्ये युगे5भवत् । तप: सुमहादातिष्ठदरण्ये संशितव्रत:,प्राजापत्ययुग (सत्ययुग) में एक महान् ऊँट था। उसको पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण था। उसने कठोर व्रतके पालनका नियम लेकर वनमें बड़ी भारी तपस्या आरम्भ की
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਯੁਗ (ਸਤਯੁਗ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਊਠ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।”
Verse 5
तपसस्तस्य चान्ते5थ प्रीतिमानभवद् विभु: । वरेण च्छन्दयामास ततश्रनैनं पितामह:,उस तपस्याके अन्तमें पितामह भगवान् ब्रह्मा बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने उससे वर माँगनेके लिये कहा
ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
Verse 6
उड्ड उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् । योजनानां शतं साग्र॑ गच्छामि चरितुं विभो,ऊँट बोला--भगवन्! आपकी कृपासे मेरी यह गर्दन बहुत बड़ी हो जाय, जिससे जब मैं चरनेके लिये जाऊँ तो सौ योजनसे अधिक दूरतककी खाद्य वस्तुएँ ग्रहण कर सकूँ
ਉਂਟ ਬੋਲਿਆ—“ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗਰਦਨ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਚਰਨ ਲਈ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਸੌ ਯੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੂਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਾਂ।”
Verse 7
एवमस्त्विति चोक्त: स वरदेन महात्मना । प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठ ययावुष्ट: स्वकं वनम्,वरदायक महात्मा ब्रह्माजीने 'एवमस्तु” कहकर उसे मुँहमाँगा वर दे दिया। वह उत्तम वर पाकर ऊँट अपने वनमें चला गया
ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ “ਏਵਮਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਮੰਗਾ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਵਰ ਪਾ ਕੇ ਉਂਟ ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 8
स चकार तदा55लस्यं वरदानात् सुदुर्मति: । न चैच्छच्चरितु गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः,उस खोटी बुद्धिवाले ऊँटने वरदान पाकर कहीं आने-जानेमें आलस्य कर लिया। वह दुरात्मा कालसे मोहित होकर चरनेके लिये कहीं जाना ही नहीं चाहता था
ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਕੁਬੁੱਧੀ ਉਂਟ ਆਲਸੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨਾ ਚਰਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਤੇ ਹਿਲਣਾ-ਡੁੱਲਣਾ।
Verse 9
स कदाचित् प्रसार्यव तां ग्रीवां शतयोजनाम् । चचार श्रान्तहृदयो वातश्नचागात् ततो महान्,एक समयकी बात है, वह अपनी सौ योजन लंबी गर्दन फैलाकर चर रहा था, उसका मन चरनेसे कभी थकता ही नहीं था। इतनेमें ही बड़े जोरसे हवा चलने लगी
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਫੈਲਾ ਕੇ ਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਚਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਚੱਲ ਪਈ।
Verse 10
स गुहायां शिरो ग्रीवां निधाय पशुरात्मन: । आस्ते तु वर्षमभ्यागात् सुमहत् प्लावयज्जगत्,वह पशु किसी गुफामें अपनी गर्दन डालकर चर रहा था, इसी समय सारे जगत्के जलसे आप्लावित करती हुई बड़ी भारी वर्षा होने लगी
ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਆ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ।
Verse 11
अथ शीतपरीताज्रो जम्बुक: क्षुच्छुमान्वित: । सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दित:,वर्षा आरम्भ होनेपर भूख और थकावटसे कष्ट पाता हुआ एक गीदड़ अपनी स्त्रीके साथ शीघ्र ही उस गुहामें आ घुसा। वह जलसे पीड़ित था, सर्दीसे उसके सारे अंग अकड़ गये थे
ਮੀਂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜ ਆਪਣੀ ਮਾਦਾ ਸਮੇਤ ਝੱਟ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
स दृष्टवा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छुमान्वित: । अभक्षयत् ततो ग्रीवामुष्टस्य भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ। वह मांसजीवी गीदड़ अत्यन्त भूखके कारण कष्ट पा रहा था, अतः उसने ऊँटकी गर्दनका मांस काट-काटकर खाना आरम्भ कर दिया
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਊਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਗਿੱਦੜ ਤਿੱਖੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਊਠ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਕੁਰੇਦ‑ਕੁਰੇਦ ਕੇ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु: । तदा संकोचने यत्नमकरोद् भृशदु:खित:,जब उस पशुको यह मालूम हुआ कि उसकी गर्दन खायी जा रही है, तब वह अत्यन्त दुखी हो उसे समेटनेका प्रयत्न करने लगा
ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 14
यावदूर्ध्वमधश्वैव ग्रीवां संक्षिपते पशु: । तावत् तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षित:,वह पशु जबतक अपनी गर्दनको ऊपर-नीचे समेटनेका यत्न करता रहा, तबतक ही सत्रीसहित सियारने उसे काटकर खा लिया
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਉੱਪਰ ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਗਿੱਦੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਦਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ‑ਚੀਰ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ।
Verse 15
स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्टं जम्बुकस्तदा । विगते वातवर्षे तु निश्चक्राम गुहामुखात्,इस प्रकार ऊँटको मारकर खा जानेके पश्चात् जब आँधी और वर्षा बंद हो गयी, तब वह गीदड़ गुफाके मुहानेसे निकल गया
ਉਸ ਊਠ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਖਾ ਚੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਝੱਕੜੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਥਮ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਗਿੱਦੜ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 16
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्टेण निधनं तदा । आलस्यस्य क्रमात् पश्य महान्तं दोषमागतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਊਠ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਮੁੱਠ-ਭਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵੇਖੋ—ਆਲਸ ਕਿਵੇਂ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इस तरह उस मूर्ख ऊँटकी मृत्यु हो गयी। देखो, उसके आलस्यके क्रमसे कितना महान् दोष प्राप्त हो गया ।। त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रिय: । वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत्,इसलिये तुम्हें भी ऐसे आलस्यको त्याग करके इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए बुद्धिपूर्वक बर्ताव करना उचित है। मनुजीका कथन है कि “विजयका मूल बुद्धि ही है”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮੂਰਖ ਊਠ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਵੇਖੋ—ਉਸ ਦੇ ਆਲਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਆਲਸ ਛੱਡ ਦੇ; ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—“ਵਿਜੈ ਦਾ ਮੂਲ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਹੈ।”
Verse 18
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जड्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च,भारत! बुद्धिबलसे किये गये कार्य श्रेष्ठ हैं। बाहुबलसे किये जानेवाले कार्य मध्यम हैं। जाँघ अर्थात् पैरके बलसे किये गये कार्य जघन्य (अधम कोटिके) हैं तथा मस्तकसे भार ढोनेका कार्य सबसे निम्न श्रेणीका है
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਬੁੱਧੀ-ਬਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਬਾਹੂ-ਬਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਮੱਧਮ ਹਨ; ਜੰਘ/ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਨੀਵੇਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਢੋਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ।
Verse 19
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च । आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत्,जो जितेन्द्रिय और कार्यदक्ष है, उसीका राज्य स्थिर रहता है। मनुजीका कथन है कि संकटमें पड़े हुए राजाकी विजयका मूल बुद्धि-बल ही है
ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਬੁੱਧੀ-ਬਲ ਹੀ ਹੈ।
Verse 20
गुह्ां मन्त्र श्र॒ुववतः सुसहायस्य चानघ । परीक्ष्यकारिणो हार्थास्तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर । सहायसयुक्तेन मही कृत्स्ना शक््या प्रशासितुम्,निष्पाप युधिष्ठिर! जो गुप्त मन्त्रणा सुनता है, जिसके सहायक अच्छे हैं तथा जो भलीभाँति जान-बूझकर कोई कार्य करता है, उसके पास ही धन स्थिर रहता है। सहायकोंसे सम्पन्न नरेश ही समूची पृथ्वीका शासन कर सकता है
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਹੀ ਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਇੱਥੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਹਾਇਕਾਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
Verse 21
इदं हि सद्धिः कथित विधिज्ञै: पुरा महेन्द्रप्रतिमप्र भाव । मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या यथैव बुद्ध्वा प्रचरस्व राजन्,महेन्द्रके समान प्रभावशाली नरेश! पूर्वकालमें राज्य-संचालनकी विधिको जाननेवाले सत्पुरुषोंने यह बात कही थी। मैंने भी शास्त्रीय दृष्टिके अनुसार तुम्हें यह बात बतायी है। राजन! इसे अच्छी तरह समझकर इसीके अनुसार चलो
ਹੇ ਮਹੇਂਦਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨ! ਰਾਜ-ਚਲਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨੀਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰ।
Verse 111
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें व्याप्र और गीदड़का संवादविषयक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬਿਆਘ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿਗਾਲ (ਗੀਦੜ) ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 112
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि उष्टग्रीवोपाख्याने दादशाधिकशततमो<्ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ਼ਟਗ੍ਰੀਵ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
The chapter highlights the risk that advantages (status, power, gifts, capacity) become self-defeating when paired with negligence and delayed corrective action; governance fails not only from external threats but from internal lapses in judgment and discipline.
A ruler should avoid आलस्य (negligence), act with examined judgment, and maintain disciplined self-regulation; intelligence-led policy, supported by counsel and allies, is presented as more stabilizing than reliance on force or passive entitlement.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its meta-function is normative and administrative—positioning rājadharma as inseparable from inner governance (sense-restraint and बुद्धि) and thus as a prerequisite for durable political order.