Shloka 47
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
तूष्णीम्भावे5पि विज्ञेयं न भेद् भवति कारणम् । निःश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्
tūṣṇīṁbhāve ’pi vijñeyaṁ na bhed bhavati kāraṇam | niḥśvāsaṁ coṣṭha-sandaṁśaṁ śirasaś ca prakampanam ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖ ਚੁੱਪ ਵੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਚੁੱਪੀ ਇਹ ਮੰਨਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੋਟ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ, ਹੋਠ ਦਬਾਉਣਾ/ਚਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੰਦਰਲੀ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Silence alone does not prove goodness; subtle bodily reactions—especially resentment during the praise of others—can disclose envy and inner wickedness.
In Bhīṣma’s instruction on righteous conduct and discernment, he explains how to detect a person’s ill will even when the person does not speak, by observing involuntary signs like sighing, lip-biting, and head-shaking.