Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 92
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
किन्हींके अनेक और सर्पाकार मुख थे। किन्हीं-किन्हींके बहुत-सी भुजाएँ और गर्दनें थीं। किन्हींकी बहुसंख्यक भुजाएँ नाना प्रकारके वृक्षोंके समान जान पड़ती थीं। किन्हीं- किन्हींके मस्तक उनके कटि-प्रदेशमें ही दिखायी देते थे ।।
bhujadbhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ | cīrasaṃvṛtagātrāś ca nānākānakavāsasaḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਈਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਭੁਜੰਗ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਝਾੜ-ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਤੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ ਢੱਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse heightens the ethical atmosphere of the war by depicting unsettling, quasi-monstrous forms—suggesting that adharma and mass violence distort the moral and even perceptual order of the world. It functions as a warning: when righteousness collapses, the environment of human life becomes uncanny and disordered.
Vaiśampāyana describes strange beings or apparitional figures with serpent-like faces, coiling arms, and bodies either overgrown with thickets and creepers or covered in rags or golden garments. The description contributes to the ominous, portent-filled setting surrounding the climactic events of the Shalya Parva.