Shloka 17
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
धर्मश्न भगवान् देव: समाजम्मुर्हि सड़ता: । कालो यमश्न मृत्युश्न॒ यमस्यानुचराश्न ये
vaiśampāyana uvāca | dharmaś ca bhagavān devaḥ samājam iha saṅgataḥ | kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasya anucarāś ca ye | rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ |
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਧਰਮਦੇਵ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਾਲ, ਯਮ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਵਸੂਆਂ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames the war’s events under the gaze of cosmic principles: Dharma (moral order), Kāla (inevitable time/fate), Yama (justice), and Mṛtyu (death). It underscores that ethical consequence and mortality are inescapable, and that human action in war is judged within a larger moral-cosmic order.
Vaiśampāyana describes a grand divine gathering: Dharma arrives, accompanied by Time, Yama, Death, and Yama’s attendants, while the Lord is surrounded by major deity-groups (Rudras, Vasus, Ādityas, and the Aśvins). The scene heightens the solemnity of the moment, as if the gods themselves have convened to witness decisive events.