Shloka 9
Kṛtavarmā–Sātyaki Chariot Duel and Kaurava Morale Shock (कृतवर्म-सात्यकि-द्वैरथम्)
ततः प्रभग्ना सहसा महाचमू: सा पाण्डवी तेन नराधिपेन । दिशश्चतस्र: सहसा विधाविता गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती,म्लेच्छशज शाल्वने पाण्डवोंकी उस विशाल सेनामें सहसा भगदड़ मचा दी। उस गजराजके वेगको सहन न कर सकनेके कारण वह सेना तत्काल चारों दिशाओंमें भाग चली! उस वेगशालिनी सेनाको भागती देख युद्धस्थलमें खड़े हुए आपके सभी प्रधान- प्रधान योद्धा म्लेच्छशाज शाल्वकी प्रशंसा करने और चन्द्रमाके समान उज्ज्वल शंख बजाने लगे
tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ sā pāṇḍavī tena narādhipena | diśaś catasraḥ sahasā vidhāvitā gajendravegaṃ tam apārayantī ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਇਕਦਮ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭਗਦੜ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਗਜੇਂਦਰ ਵਰਗੇ ਉਸ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸੈਨਾ ਤੁਰੰਤ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜ ਪਈ। ਉਸ ਵੇਗਵਾਨ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭੱਜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧੇ ਮਲੇਛ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਲਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how quickly collective morale can collapse under overwhelming force, and how battlefield acclaim (praise and conch-blasts) is used to amplify perceived superiority—an ethical reminder that victory and fear often spread through psychological contagion as much as through weapons.
Śālva’s charge is described as having the force of a great elephant; the Pāṇḍava host cannot endure it and scatters in all directions. Seeing this, the leading warriors on Dhṛtarāṣṭra’s side praise Śālva and blow their conches in triumph.