Shloka 34
Śalya-hatānantarāṇi: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana and the Pandava counter-encirclement (शल्यहतानन्तराणि—मद्रराजपदानुगानां प्रस्कन्दनम्)
तेनाथ शब्देन विभीषणेन तथाभितप्तं बलमप्रधृष्यम् कांदिग्भूतं रुधिरेणो क्षिताडूं विसंज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्,उस भयानक शब्दसे संतप्त हो अजेय कौरवसेना विषादग्रस्त एवं अचेत-सी हो गयी। वह खूनसे लथपथ हो अज्ञात दिशाओंकी ओर भागने लगी
tenātha śabdena vibhīṣaṇena tathābhitaptaṃ balam apradhṛṣyam | kāndigbhūtaṃ rudhireṇokṣitāṅgaṃ visaṃjñakalpaṃ ca tadā viṣaṇṇam ||
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਨਾਲ ਤਪ ਕੇ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਜਾਣਦੀ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights that in war, inner stability and morale are decisive: even a powerful force can crumble when fear overwhelms discernment, leading to confusion, flight, and ethical disintegration amid bloodshed.
Sañjaya describes a terrifying sound on the battlefield that shocks the (otherwise formidable) host into panic; bloodied and disoriented, the troops become almost senseless and flee aimlessly in despair.