Shloka 68
शल्यस्य पाण्डवसेनापीडनम् — Śalya’s Assault on the Pāṇḍava Host
with Omens and Bhīma’s Counter
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव । जैसे वर्षाकालमें दो नदियाँ एक-दूसरीके जलसे भरकर व्याकुल-सी हो उठती हैं, उसी प्रकार आपसकी मार खाती हुई वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त संतप्त हो उठीं ।।
vyākule samapadyetāṁ varṣāsu saritāv iva | āviveśa tatas tīvraṁ tāvakānāṁ mahad bhayam | pāṇḍavānāṁ ca rājendra tathābhūte mahāhave ||
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠੀਆਂ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾ-ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਡਰ ਸਮਾ ਗਿਆ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights war’s equalizing cruelty: once violence escalates, fear and anguish seize both sides alike. It implicitly warns that adharma-driven conflict does not preserve security for ‘one’s own’—it spreads suffering across all combatants.
Sañjaya describes the battle’s intensity: the two armies clash so violently that they resemble two rain-swollen rivers colliding in turbulence. As the fight becomes dreadful, a powerful fear grips both the Kaurava and Pāṇḍava warriors.